Wielki Garc — cmentarz ewangelicki

Wielki Garc, po niemiecku Groß Gartz — w starszych zapisach Groß Garz — leży około 6 kilometrów na północny wschód od Pelplina, na wyżynie lewego brzegu Wisły. Przed 1920 rokiem należał do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie; tak zapisują go Słownik geograficzny i wykaz gmin ze spisu powszechnego z 1885 roku. Po 1920 roku znalazł się w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim, najpierw w powiecie gniewskim; dziś należy do powiatu tczewskiego.

Wieś nosi nazwę znaczącą tyle co gród, a dawne szańce pokazywano tu jeszcze w dziewiętnastym wieku. W 1229 roku książę pomorski Warcisław zapisał Garc wraz z całą ziemią gniewską cystersom w Oliwie; w 1276 roku Sambor II darowiznę cofnął i oddał obszar Krzyżakom, co w 1282 roku potwierdził Mściwój II, przebywając osobiście in castro Garzeke. Za Krzyżaków wieś podlegała komturii w Gniewie, w czasach polskich — staroście międzyłęskiemu.

Kościół stał tu w 1326 roku: tutejszy proboszcz i zarazem dziekan tczewski Tizko zbierał wtedy świętopietrze.

W szesnastym wieku wieś była luterańska. Słownik geograficzny pisze, że w czasie Reformacji „prawie wszyscy tutejsi mieszkańcy przeszli na nową wiarę”, a najbardziej przyczynili się do tego starostowie międzyłęscy — jak Franciszek Żelisławski, „zagorzały zwolennik Lutra”, który utrzymywał w Garcu luterańskich duchownych. Stąd, jak dodaje Słownik, nowa wiara przeniknęła i do sąsiednich parafii, na przykład do Rajków i Walichnów.

Według wizytacji parafii rajkowskiej z 2 lipca 1597 roku starsi gospodarze zeznali, że luteranizm przyszedł do nich mniej więcej trzydzieści lat wcześniej, za pana Czemy starszego. Po śmierci obu miejscowych księży, jak zeznali, dwaj zamożniejsi i bardziej wpływowi gospodarze zaczęli chodzić do „tylekroć sprofanowanego kościoła w Garcu” i sprowadzali z Garca luterańskich duchownych, przy milczeniu biskupów i ich oficjałów, a reszta gospodarzy przystawała na ich zdanie.

Kościół w Garcu odzyskano z rąk luterańskiego duchownego 10 sierpnia 1596 roku; wieś była wtedy w tenucie sekretarza i dworzanina królewskiego Stanisława Niemojewskiego. Rękopis wizytacji podaje, że biskup obejrzał świątynię dwudziestego pierwszego dnia tego samego miesiąca; wydawca odczytuje to jako 21 lipca 1597 roku, bo tego dnia wizytowano sąsiednie kościoły w Walichnowach i Szprudowie, a w sierpniu żadnego. Wizytacja z 1599 roku odnosi odzyskanie kościoła „z herezji” do 1596 roku. Zapisano wtedy, że kościół jest murowany, z dzwonnicą i bijącym zegarem, pięknie wewnątrz ozdobiony, że ma trzy ołtarze, z których trzeci stoi w kaplicy z grobem pana Żelisławskiego, i że organy są zniszczone. Nie wiedziano już, kiedy ustała tu wiara katolicka; wezwania również nikt nie pamiętał — domyślano się Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. Wsie parafialne były trzy: Garcz, Rudno i Gręblin.

Żelisławski zapisał kościołowi dwieście marek.

W zestawieniu szkół pomorskich, które Waschinski ułożył na podstawie wizytacji, Wielki Garc ma przy wizytacjach z końca XVI wieku dopisek, że do 1598 roku dawna szkoła katolicka była w rękach protestantów i wtedy wróciła do katolików; w 1649 roku istniały tu szkoła katolicka i szkoła ewangelicka.

Później wieś była w większości polska i katolicka, a ewangelicy — luteranie i unijni — stanowili mniejszość. Własnego kościoła ani zboru we wsi nie mieli; należeli do parafii poza Wielkim Garcem. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Groß Gartz jako wieś. Notował tu 31 domów mieszkalnych i 405 mieszkańców, w tym 97 ewangelików, 307 katolików i jedną osobę innego wyznania. Ewangelicy należeli do parafii Rauden; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny, pisany nieco wcześniej, notuje tu 3388 mórg, 78 budynków, 31 domów mieszkalnych, 307 katolików i 97 ewangelików oraz parafię i szkołę w miejscu, a pocztę i stację kolei w Pelplinie.

Wykaz gmin ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku podaje ich parafię ewangelicką w Rudnie i liczy we wsi 317 mieszkańców w dwudziestu dwóch domach i siedemdziesięciu trzech gospodarstwach domowych, wśród nich 64 ewangelików i 253 katolików. Trzydzieści sześć lat po spisie z 1885 roku pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, zastał we wsi 357 mieszkańców w dwudziestu czterech budynkach mieszkalnych, w tym 334 rzymskich katolików i 23 osoby wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 337 osób, a niemiecką 20. Ani spis z 1885 roku, ani spis z 1921 roku nie wykazuje we wsi mennonitów.

Dzisiejszy kościół parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny rejestr zabytków województwa pomorskiego datuje na stulecia XIV, XVI i XVII i wymienia pod numerem A-505 z 20 lutego 1971 roku. Otaczający go cmentarz przykościelny, czynny od XIV wieku do 1900 roku, wpisano pod tym samym numerem A-505 dnia 28 czerwca 2016 roku, razem z murowanym ogrodzeniem; cmentarz ewangelicki jest osobnym założeniem z początku dziewiętnastego wieku.

W wojewódzkiej ewidencji zabytków Wielki Garc ma trzy cmentarze, oznaczone tylko numerami od pierwszego do trzeciego, bez wskazania wyznania; położenie cmentarza ewangelickiego opisuje karta z 1985 roku. Karta cmentarza z 30 września 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Cmentarz zdewastowany”. Zachowało się wtedy jedynie kilka obramowanych mogił, trzy krzyże metalowe i jeden betonowy oraz fragment ozdobnego ogrodzenia, a cały teren zarastały gęste samosiejki.

Cmentarz leżał w centrum wsi, około stu metrów na południe od kościoła, na górce, a najstarszy odnaleziony nagrobek należał do Michaela Raikowskiego, zmarłego 3 maja 1840 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 37 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło „Garc Wielki”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76, poz. 28; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — wizytacja kościołów odzyskanych „de manibus haereticae pravitatis”, spisana w 1597 roku, oraz wizytacja dekanatu gniewskiego z 1599 roku, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu II, s. 332 (Garcz, z przypisami wydawcy); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 43; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 418; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Pelplin, poz. 278–280; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; karta cmentarza w Wielkim Garcu, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 102–103; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.