Wielki Garc — kościół (w XVI wieku luterański)

Wielki Garc, po niemiecku Groß Garz, leży nad dolną Wisłą, w dawnym starostwie międzyłęskim. W 1326 roku tutejszy proboszcz Tizko, zarazem dziekan tczewski, zbierał świętopietrze. Murowana świątynia pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, datowana w rejestrze zabytków na wiek czternasty z przebudowami w szesnastym i siedemnastym, figuruje w nim od 20 lutego 1971 roku pod numerem A-505. W rejestrze zabytków pod tym samym numerem dopisano 28 czerwca 2016 roku nieczynny cmentarz przykościelny, datowany od XIV wieku do 1900 roku, i murowane ogrodzenie.

W czasie Reformacji przeszli na nową wiarę niemal wszyscy mieszkańcy wsi. Stało się to za sprawą starostów międzyłęskich, zwłaszcza Franciszka Żelisławskiego, zagorzałego zwolennika Lutra, który utrzymywał w Garcu luterańskich duchownych; stąd nowa wiara rozeszła się do sąsiednich Rajkowów i Walichnów. Słownik geograficzny notuje, że Garc nazywano wtedy gniazdem luteranizmu. Żelisławski poczynił pobożne fundacje w kilku kościołach, a pochowano go w bocznej kaplicy tutejszej świątyni. W księdze ławniczej gminy zapisano pod datą 26 lutego 1568 roku zamianę gruntów, dokonaną za zgodą zwierzchności, Michała von Sylslaw, oraz ówczesnego proboszcza Benedykta Grube i witryków; wyznania proboszcza zapis nie podaje. Ostatni tutejszy duchowny ewangelicki, Chrystian Martin, miewał nauki po polsku i po niemiecku, a nabożeństwo odprawiał według wyznania augsburskiego.

Dziesiątego sierpnia 1596 roku biskup Hieronim Rozrażewski odebrał kościół luteranom. Rietz (1924) podaje dla tego odebrania rok 1597. Zestawienie szkół pomorskich, sporządzone przez Waschinskiego na podstawie wizytacji, dodaje, że dawna szkoła katolicka wróciła do katolików w 1598 roku i że do tego czasu nie miała katolickich uczniów.

W księgach kościelnych Kwidzyna, w których od 1647 roku pojawiają się luterańscy osadnicy z Rothof, od 1648 roku z Budzina, a od 1649 roku z Weißhof pod Tychnowami, jako chrzestni występowali według Ericha Wernickego mężczyźni z „luterańskich wsi na północ od Gniewu”: Rudna, Szprudowa i Wielkiego Garca. Najczęściej wżeniali się potem w tamtejsze rodziny; jako przykład Wernicke podaje Pasewerka ze Szprudowa (1651).

Wizytacja parafii garckiej z 11 kwietnia 1687 roku zapisała, że wiernych nie policzono, „ale było dużo luteran, którzy mieli swoją świątynię we wsi Rudno”. Wizytacja archidiakona Andrzeja Albinowskiego, wcześniejsza o rok, odnotowała: „w tej parafii jest więcej luteran, którzy mają duchownego swojej sekty w Rudnie i dom modlitwy”. Ten sam zapis podaje, że katolicki nauczyciel i organista brał po sześć groszy od chrztów, pogrzebów i ślubów luterańskich ze wszystkich wsi parafii.

Słownik geograficzny notuje w Wielkim Garcu 307 katolików i 97 ewangelików, a spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał na 317 mieszkańców Garca 64 ewangelików i 253 katolików. W 1885 roku ewangelicy należeli do parafii w Rudnie, katolicy — do miejscowej. Do szkoły w Garcu chodziło wtedy siedemdziesięcioro siedmioro dzieci katolickich, a do ewangelickiej szkoły w Międzyłężu, na folwarku, trzydzieścioro dziewięcioro dzieci.

Ewidencja cmentarzy Pomorza odnotowuje w Wielkim Garcu także cmentarz ewangelicki, z datą zamknięcia „po 1945”, ale bez współrzędnych; w źródłach nie znaleziono jego położenia.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 37 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, hasło „Garc Wielki”; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b, karty 83v–84v; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 312 (wizytacja Andrzeja Albinowskiego, 1686) i s. 418 (tabela 6, dekanat gniewski); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen… 1885, powiat kwidzyński, s. 76, poz. 28; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty); E. Wernicke, „Das Schöppenbuch der Gemeinde Groß Gartz vom Jahre 1561 bis zum Jahre 1617”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 61, Marienwerder 1922, s. 9; Rietz, „Ein Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638–1640”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; E. Wernicke, „Tiefenau”, cz. II, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 19–20.