Wielki Klincz — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Wielkim Klinczu leży przy drodze wyjazdowej na Mały Klincz i Kościerzynę, na lekkim wzniesieniu, i zajmuje 0,22 hektara. Datę jego założenia poświadcza dokument. Działka należała pierwotnie do pobliskiego młyna; wydzielono ją na nekropolię aktem z 3 grudnia 1783 roku, którego odpis Tomasz Hinc zamieszcza w aneksie. Inicjatorem był Gottfried Lietfass, założyciel zboru protestanckiego w Kościerzynie. Tę samą datę — 1783 rok — podaje gminna ewidencja zabytków, podobnie jak przy cmentarzu w Pucu; gminny wykaz cmentarzy ewangelickich przypisuje ją także sąsiedniemu Nowemu Klinczowi, który ewidencja datuje na pierwszą połowę XIX wieku.

Według wykazu trzy cmentarze tej okolicy założono zatem w jednym i tym samym roku 1783.

Wielki Klincz (po niemiecku Groß Klinsch, od 1942 roku Großklinsch) leżał do 1920 roku w powiecie kościerskim (Kreis Berent). To rdzennie kaszubska, katolicka wieś, wymieniona po raz pierwszy w rejestrze dziesięcin biskupich z lat 1402–1409 i wiązana z gniazdem szlacheckiego rodu Klińskich herbu Jonasz. W 1570 roku jej posiadaczem był Węglikowski, w 1766 — Ignacy Węglikowski, sędzia ziemski człuchowski. Protokół graniczny z 1702 roku między Wielkim Klinczem a Małym Podlesiem, przytaczany przez Hermanna Schucha, wskazywał górę przy drodze między tymi wsiami jako miejsce, gdzie dawny właściciel Wielkiego Klincza, pan Węglikowski, miał niegdyś kazać palić czarownice. Schuch przywołuje tę wzmiankę jako świadectwo, że szlachta sprawowała dawniej także wyższe sądownictwo nad poddanymi.

W 1772 roku Wielki Klincz należał do wdowy Agnes Zawadzkiej, rodem z Polski, katoliczki; dobra te, razem z Węglikowicami, przypadły jej dekretem w postępowaniu upadłościowym Gotartowskiego. Był tu folwark z szesnastoma komornikami, w większości Polakami i katolikami, osada Gościeradz i młyn. 5 lutego 1790 roku król Fryderyk Wilhelm II nadał radcy wojennemu Ottonowi von Boninowi, „właścicielowi dóbr wielkoklińczańskich”, jurysdykcję patrymonialną nad wsią Lorenz.

Warstwa ewangelicka jest tu wtórna. Pierwszym znanym ewangelikiem we wsi był Georg Müller, który kupił przysiółek przy Młynie Granicznym; według Hermanna Schucha ten „Niemiec i luteranin” kupił młyn na Wierzycy już w 1765 roku za 500 florenów, a obok mieszkał drugi luteranin, arendarz Schnick; w 1792 roku przybył Martin Zier, jeden z pierwszych niemieckich osadników po pierwszym rozbiorze, i wraz z Michaelem Kowalkem oraz Arturem i Georgiem Hoffmannami tworzył zaczątki ewangelickiego zboru, z nabożeństwami w Kościerzynie.

Spisy pokazują zmieniający się udział ewangelików wśród mieszkańców wsi. W 1780 roku mieszkało tu 101 katolików i 82 niekatolików. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Groß Klinsch 42 budynki mieszkalne i 495 mieszkańców, w tym 270 ewangelików i 215 katolików. Wymieniał tu dwie zagrody chałupnicze. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Kościerzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w gminie wiejskiej 356 osób (226 ewangelików i 130 katolików), a w obwodzie dworskim dalszych 241 (143 ewangelików i 98 katolików). W spisie z 1 grudnia 1910 roku gmina wiejska liczyła 601 mieszkańców — tę samą liczbę podaje leksykon Meyersa — z czego 261 osób podało niemiecki jako mowę ojczystą, a wśród nich było 249 ewangelików, dziesięciu katolików i dwóch innych chrześcijan; obwód dworski miał wtedy 97 mieszkańców, w tym 51 ewangelików. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, wykazał w gminie Wielki Klincz 673 mieszkańców, w tym 550 katolików i 123 ewangelików (w samej wsi 647 osób: 524 katolików i 123 ewangelików), a w obwodzie dworskim 117 mieszkańców: 68 katolików i 49 ewangelików.

Słownik geograficzny opisuje później Wielki Klincz jako dobra rycerskie i wieś włościańską z folwarkami Jeziórki i Gościeradz oraz młynem wodnym zwanym Grenzmühle: 23 gburów i 2 zagrodników, 5380 mórg obszaru, 92 domy, szkoła ewangelicka, karczma i cegielnia, a w ludności 270 ewangelików, 215 katolików i dziesięciu dysydentów. W 1891 roku miejscowy majątek liczył 894 hektary i należał do wdowy Kautz; w 1897 roku przejął go polski Bank Ludowy i podzielił na dwadzieścia gospodarstw, a w 1924 roku Wielki Klincz przestał być domeną.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku cmentarz ewangelicki w Wielkim Klinczu, po niemiecku Groß Klinsch, był jednym z sześciu cmentarzy parafii ewangelickiej w Kościerzynie. Ewangelicy i katolicy chodzili początkowo do kościołów w Kościerzynie, a od 1903 roku protestanci należeli do bliżej położonej parafii w Wielkim Podlesiu — wskazuje ją też spis z 1910 roku. Kościół ewangelicki w Kościerzynie, poświęcony 18 kwietnia 1894 roku, służył do 1945 roku. Katolicy do 1970 roku należeli prawdopodobnie do Kościerzyny; samodzielną parafię rzymskokatolicką Świętej Rodziny erygowano tu 25 października 1970 roku. Odrębnego kościoła ewangelickiego w samej wsi źródła nie potwierdzają.

Z ogrodzenia nie pozostało nic, wiadomo jednak, że pierwotnie granicę wyznaczały świerki, później zaś metalowa siatka na stalowych słupkach, obsadzona żywopłotem; były dwie bramy, a nad furtką dla pojedynczych osób widniał napis „Selig sind die Toten, die im Herrn ruhen” — „Błogosławieni umarli, którzy w Panu odpoczywają”. Do dziś zachowało się około dwudziestu trzech nagrobków osób dorosłych i dwa dziecięce, z czego cztery z inskrypcjami, a poza tym trzy krzyże. Dawny układ dzielił cmentarz na sektory: groby dziecięce, kwatery urzędników państwowych, leśniczych i młynarzy, ogrodzony grób właścicieli wsi — rodziny Kautz — oraz groby gospodarzy, robotników rolnych i rzemieślników. Po prawej stronie chowano mieszkających tu niemieckich katolików, a w rogu od strony szosy zmarłych jeńców pierwszej wojny światowej, wśród których przeważali prawosławni Rosjanie.

Między tymi kwaterami znajduje się mogiła zbiorowa Niemców, którzy zamarzli podczas ucieczki z Prus Wschodnich zimą 1944/45; ostatnimi pochowanymi było pięciu młodych niemieckich żołnierzy poległych w walkach pod Wielkim Klinczem 6 i 7 marca 1945 roku. Cmentarz odnowiono w latach siedemdziesiątych; potem znów niszczał, dziś teren jest regularnie oczyszczany. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 135 wykazu dla gminy Kościerzyna.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. O pochodzeniu założyciela cmentarza źródła różnią się: Hinc pisze „Gottfried Lietfass z Juch pod Giżyckiem”, Agathon Harnoch przy pierwszym duchownym parafii kościerskiej — „Gottfried Litfaß aus Jucha bei Lyck”, czyli z Juch pod Ełkiem. Obie wersje prowadzą na Mazury, do Juch i do podobnie zapisanego nazwiska, ale różnią się powiatem.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Wielki Podleś (Poldersee) i podaje tu 249 ewangelików i 52 w obszarze dworskim.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010 (tam odpis aktu z 3 XII 1783 oraz E. Gruchała, „Ewangelicka nekropolia w Wielkim Klinczu”, „Jantarowe Szlaki” X, nr 3 (281), 2006, s. 26–27); „Cmentarze ewangelickie”, wykaz cmentarzy ewangelickich, Urząd Gminy Kościerzyna; „Zabytki nieruchome”, gminna ewidencja zabytków, Urząd Gminy Kościerzyna; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 456; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło „Klińcz”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 126; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 63, 81, 87, 89; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.