Wielki Komorsk — cmentarz ewangelicki

Po ewangelickiej wspólnocie Wielkiego Komorska pozostał cmentarz wewnątrz zabudowy wsi; w źródłach nie znaleziono opisu jego stanu z oględzin w terenie. Figuruje on w wojewódzkiej ewidencji zabytków. W gminnej ewidencji, przyjętej uchwałą rady gminy Warlubie w 2019 roku, cmentarza nie ma: wymienia ona w Wielkim Komorsku wyłącznie obiekty katolickie.

Wielki Komorsk, po niemiecku Groß Kommorsk, leży na lewym brzegu Wisły nad strugą Mątawą. Książę Świętopełk odstąpił wieś w 1246 roku biskupowi kujawskiemu Michałowi jako zadośćuczynienie za szkody wyrządzone kościołowi, a biskupi kujawscy władali nią do zajęcia tych ziem przez Prusy. W 1885 roku na 2049 mieszkańców obu części wsi — wsi włościańskiej i zagrodniczej, po niemiecku Bauerndorf i Käthnerdorf — przypadało 1650 katolików.

Ewangelików było 389 i mieli tu własną szkołę; kościoła ani kaplicy dla nich nie zbudowano. Na nabożeństwa jeździli do Nowego, a w 1890 roku weszli w skład nowo erygowanej parafii w Warlubiu, która na początku nie miała świątyni, a jej wierni zbierali się w magazynie kolejowym. W sąsiednim Małym Komorsku — dziś w gminie Nowe — ewangelicy stanowili większość: 170 wobec 110 katolików. Wcześniej, według wizytacji z lat 1701–1702, parafia komorska — obejmująca Komorsk Wielki i Mały, Warlubie oraz Rulewo — liczyła 407 katolików, a obok nich mieszkało tu 197 luteranów.

Pod tą nazwą urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku prowadzi dwa osobne hasła: pod hasłem Groß Kommorsk, Bauerndorf (wieś) — 80 domów mieszkalnych i 640 mieszkańców, w tym 145 ewangelików, 488 katolików i siedem osób innych wyznań; pod hasłem Groß Kommorsk, Käthnerdorf (wieś) — 179 domów mieszkalnych i 1216 mieszkańców, w tym 318 ewangelików, 866 katolików i 32 osoby innych wyznań. W tym samym podręczniku katolików przypisano do parafii Kommorsk, a dzieci do okręgu szkolnego Groß Kommorsk.

Cmentarz ewangelicki był w użyciu pod koniec XIX wieku. 18 lutego 1896 roku pochowano na nim komornicę Birkholz (w źródle „Einwohnerfrau”) w obecności licznych żałobników. Gdy pastor Hülsen zaczął modlitwę, zza ogrodzenia cmentarza, gdzie stała grupa mężczyzn, podniosły się krzyki i śmiech, a mąż zmarłej zawołał do nich: „Seid Ihr Menschen oder Vieh?” — „Ludzie jesteście czy bydło?”. Korespondencja z Grudziądza z 20 grudnia 1896 roku donosi, że za zakłócenie ewangelickiego nabożeństwa odpowiadało przed sądem ośmiu oskarżonych katolików — siedmiu z Wielkiego Komorska i jeden z Nowego.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Warlubien i podaje 168 ewangelików w części chałupniczej (Kätnerdorf) i 106 w części chłopskiej (Bauerndorf).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen… 1885, powiat świecki, s. 136–137, poz. 40, 41 i 61; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 533 i 539; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło „Komorsk”; wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Toruniu, wykaz gminy Warlubie, pozycja 220; gminna ewidencja zabytków gminy Warlubie, uchwała nr VII/51/2019; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych… cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 158–159; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 88; „National-Zeitung” (Berlin), 23 grudnia 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).