Wielki Podleś — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Wielkim Podlesiu figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków dla gminy Kościerzyna (pozycja 141); gminna ewidencja zabytków datuje go na pierwszą połowę XIX wieku. Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zły. Bardzo zdewastowany”. Cmentarz leżał wtedy na szczycie wzgórza na cyplu jeziora Zagnanie, wśród lasu; z dawnego założenia pozostał kamienny mur z drugiej połowy dziewiętnastego wieku, dwadzieścia sześć mogił ziemnych i jeden nagrobek wolno stojący. Jedyną zachowaną płytą z napisem była płyta Ferdinanda Jahnkego, żyjącego w latach 1890–1915.

Wielki Podleś (po niemiecku Groß Podless, Groß Podleß) leży na południowy wschód od Kościerzyny, przy jeziorze Zagnanie, na skraju dzisiejszego Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego. Do 1920 roku należał do powiatu kościerskiego (Kreis Berent in Westpreußen) w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich. Okolica jest kaszubska i katolicka, a we wsi mieszkało wielu ewangelików. Wielki Podleś był dawną majętnością ziemską.

W 1772 roku Pawłowski posiadał Kwiatkowo, Wielki Podleś, dwie szóste Małego Podlesia, trzy czwarte Sarnów i połowę Cieszenia.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 26 mieszkańców: 13 luteranów, jednego reformowanego i 12 katolików, z parafią luterańską w Kościerzynie. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Groß Podles był majątkiem rycerskim z gorzelnią. Ewangelicy należeli do parafii w Kościerzynie; katolicy — do parafii w Niedamowie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Sarnowie.

W 1869 roku było tu 156 mieszkańców — 94 ewangelików i 62 katolików — w trzynastu domach. Słownik geograficzny opisuje Wielki Podleś jako dobra rycerskie z gorzelnią i młynem parowym, o powierzchni niespełna sześciuset hektarów wraz z folwarkiem Sarnowo. Słownik wymienia jako właściciela od 1858 roku rodzinę Schnee. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w obwodzie dworskim Groß Podleß 151 mieszkańców: 68 ewangelików i 83 katolików, z parafią ewangelicką w Kościerzynie, a katolicką w Niedamowie.

W 1898 roku tutejsza domena liczyła 1127 hektarów; rodzina Schnee sprzedała ją wtedy Komisji Kolonizacyjnej, która podzieliła majątek na pięćdziesiąt parcel, z czego 265 hektarów przypadło leśnictwu. Właścicielem cmentarza ewangelickiego gmina kościelna stała się po 1898 roku, w darze. W aktach dotyczących założenia ewangelickiego kościoła w Wielkim Podlesiu znajduje się zapis, że działkę cmentarną wraz z dodatkową ziemią Komisja Kolonizacyjna przekazała gminie kościelnej nieodpłatnie na własność. Zapis pochodzi z relacji z podróży radcy konsystorza gdańskiego Starkego z 29–30 marca 1903 roku, przechowywanej w Archiwum Państwowym w Gdańsku. Przed powstaniem tutejszej wspólnoty ewangelicy chodzili na nabożeństwa do Kościerzyny, oddalonej o siedem kilometrów.

W 1905 roku ewangelicy wznieśli neogotycki kościół — ten sam, który stoi do dziś jako rzymskokatolicka świątynia pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli, filia parafii w Niedamowie. Z tego samego roku pochodzą kaplica przedpogrzebowa i ogrodzenie kościelne, ujęte wraz z kościołem w gminnej ewidencji zabytków. Wieś dostała wtedy również nową urzędową nazwę: Poldersee w miejsce dawnej Groß Podless. W Wielkim Podlesiu założono na początku XX wieku ostatni kościół i erygowano ostatnią parafię ewangelicką w powiecie kościerskim. W pruskim spisie z 1 grudnia 1910 roku jedenaście okolicznych miejscowości — wśród nich Nowy i Mały Podleś oraz Wielki Klincz — ma w rubryce ewangelickiego okręgu parafialnego wpisane „Poldersee”. Dla porównania Kościerzyna, oddalona o siedem kilometrów, miała własny kościół ewangelicki od 1894 roku i własny okręg dziesięciu wsi.

Wielki Klincz należał do okręgu Podlesia, a Nowy i Mały Klincz — do Kościerzyny; granica biegła przez Klińcze.

W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś, jako Poldersee, liczyła 399 mieszkańców, z czego 388 podało niemiecki jako mowę ojczystą, a po polsku mówiło 11 osób. W tej grupie było 373 ewangelików i 15 katolików. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku wykazał w całej gminie Podleś 385 mieszkańców, w tym 262 ewangelików. W samej wsi Podleś zapisano 253 mieszkańców, z których 188 podało wyznanie ewangelickie, czyli blisko trzy czwarte. Osobno ujęto wtedy osadę Wielki Podleś wraz z Sarnowem: 132 mieszkańców, wśród nich 74 ewangelików.

Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, cmentarz utracił opiekę wyznaniową; wzniesiony przez tę społeczność kościół zachował się.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010 (tam odpis relacji radcy konsystorza Starkego, Archiwum Państwowe w Gdańsku, 1/9 1770, s. 25); „Cmentarze ewangelickie”, wykaz gminnej ewidencji zabytków, Urząd Gminy Kościerzyna; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VIII, hasło „Podlesie Wielkie”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 98, nr 211; wojewódzka ewidencja zabytków — wykaz gminy Kościerzyna, pozycja 141; „Zabytki nieruchome”, gminna ewidencja zabytków, Urząd Gminy Kościerzyna; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Wielkim Podlesiu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 209; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 60.