Wielki Podleś — kościół ewangelicki (ob. św. Andrzeja Boboli)

Neogotycki kościół w Wielkim Podlesiu zbudowała w 1905 roku pruska Komisja Kolonizacyjna dla tutejszych luteranów. Z 1905 roku pochodzą również kaplica przedpogrzebowa i ogrodzenie kościelne. Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z 1908 roku, który ogłosił Wiktor Z. Łyjak, prowadzony wówczas przez Eduarda Witteka zakład zbudował w 1905 roku do tutejszego kościoła ewangelickiego organy o dziesięciu głosach. W prezbiterium zachowały się witraże z Chrystusem Zmartwychwstałym i Dobrym Pasterzem. W tej samej wsi leży cmentarz ewangelicki z pierwszej połowy XIX wieku, ujęty osobno.

Słownik geograficzny przytacza sprawozdanie pruskiej komisji katastralnej z 1772 roku, według którego w Wielkim Podlesiu mieszkali wówczas arendarz i dziesięciu zagrodników, wszyscy katolicy. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Wielki Podleś figuruje wśród dóbr 37-letniego Józefa Pawłowskiego, mieszkającego w Blumfeld. Według pruskich ksiąg hipotecznych Wielki Podleś należał do Michała Łaszewskiego, od 1764 roku do jego córki Barbary Zofii, zamężnej za Józefem Pawłowskim, od 1786 roku do Jakuba Józefa Brochwitz-Grąbczewskiego, od 1789 roku do Heinricha Ludwiga von Schroettera, który kupił Wielki Podleś i część Sarnów, od 1791 roku do Józefa Pruskiego, od 1801 roku do Karla Wilhelma von Mitzlaffa, a od 1809 roku do jego syna Karla Wilhelma Friedricha Gustava. Hermann Schuch pisze, że Pawłowski dostał Wielki Podleś „z żoną z domu Olszewską”.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VIII, 1887) dobra rycerskie Wielkie Podlesie liczyły w 1869 roku 156 mieszkańców: 94 ewangelików i 62 katolików. W 1869 roku ewangelicy należeli według Słownika do parafii w Kościerzynie, katolicy do Niedamowa. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Groß Podleß, wówczas obszar dworski, liczył 151 mieszkańców, z tego 68 ewangelików i 83 katolików. Harnoch wymienia szkołę w Wielkim Podlesiu wśród szkół parafii w Kościerzynie.

W pierwszych latach XX wieku miejscowość otrzymała własną świątynię, a wraz z nią samodzielność parafialną. Według korespondencji z Kościerzyny, ogłoszonej w berlińskim „Reichsbote”, kościół zbudowany przez Królewską Komisję Kolonizacyjną poświęcono 24 października 1905 roku. Komisję jako inwestora reprezentował nadradca rejencyjny Ganse z Poznania, a konsystorz prowincji — jego prezes Meyer, który na plebanii wręczył przyznane ordery i odznaczenia mistrzowi budowlanemu Paulowi Münchau ze Starogardu Gdańskiego, budowniczemu kościoła, oraz starszym kościelnym Adolfowi Bauschkemu i Güntherowi.

Nabożeństwo pożegnalne w sali konfirmandów odprawił superintendent Dreyer ze Starogardu Gdańskiego; potem około trzystu osób przeszło w orszaku do nowego kościoła, gdzie Ganse przekazał klucz generalnemu superintendentowi Döblinowi, a ten miejscowemu duchownemu, pastorowi George’owi Müllerowi, który otworzył główne drzwi. Mowę poświęcającą wygłosił generalny superintendent, liturgię odprawił superintendent Dreyer, a pastor Müller wygłosił kazanie na słowa z Księgi Rodzaju 28,16–17.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji oraz wykaz komunikantów od 1902 roku. W pruskim spisie z 1 grudnia 1910 roku parafię „Poldersee” wpisano w rubryce ewangelickiego okręgu parafialnego przy jedenastu okolicznych miejscowościach. W okresie między spisem z 1885 a spisem z 1910 roku dawną nazwę Groß Podleß zastąpiono urzędową nazwą Poldersee. W pierwszym powszechnym spisie Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotowano w gminie Podleś 385 mieszkańców, w tym 262 wyznania ewangelickiego, a w samej wsi Podleś 253 osoby, z czego 188 ewangelików.

Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, kościół przejęli katolicy — dziś jest to rzymskokatolicka świątynia pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli, filia parafii w Niedamowie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 373 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 844 dusze. Pastorem był wtedy, od 1912 roku, Samuel Pfeiffer, urodzony w 1884 roku. Artykuł o ubytku ewangelików w okręgu kościelnym Kościerzyny, ogłoszony w październiku 1934 roku w „Aufwärts”, podaje dla parafii w 1913 roku 1025 dusz, z których wyjechali wszyscy poza 220.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Eugen George Müller (1905–1908), Alfred Berthold Semrau (1908), Traugott Samuel Pfeiffer (1912). Bez podanego roku: Bruno Gohr.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VIII, hasło „Podlesie”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 189; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, strona 44, pozycja 139; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku) wraz z wykazem parafii ewangelickich; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku), strona 46, pozycja 67; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890, hasło Berent; Odkryj Kaszuby — Podleś; gminna ewidencja zabytków; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 86 (s. 5), nr 1205 (s. 85); H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 83; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 616; t. 4, s. 1225; t. 5, s. 1354; t. 6, s. 1688; „Der Reichsbote” (Berlin), 31 października 1905 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Aufwärts”, 5 października 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 62.