Wielkie Walichnowy — cmentarz mennonicki

Wielkie Walichnowy, po niemiecku Groß Falkenau, leżą na Nizinie Walichnowskiej, na lewym brzegu Wisły, niecałe jedenaście kilometrów od Gniewu. W dziewiętnastym wieku była to wieś kościelna i targowa w powiecie kwidzyńskim; w wielkiej krzyżackiej księdze czynszowej z 1437 roku występuje jako wieś w komturstwie gniewskim, a wielką powódź, która ją nawiedziła w 1379 roku, odnotował rocznikarz toruński.

W Walichnowach mieszkali także mennonici, wspólnota anabaptystyczna odrębna od luteranów i ewangelików unijnych. W Wielkich Walichnowach zachował się dziewiętnastowieczny cmentarz z charakterystycznym żeliwnym ogrodzeniem i kamiennymi nagrobkami. Wojewódzko-gminna ewidencja zabytków wymienia go jako cmentarz mennonicki (pozycja 724), a osobno, pod pozycją 722, cmentarz przykościelny z bramą; jako poewangelicki opisuje go portal zabytek.pl i za nim część wykazów. W źródłach nie znaleziono, do której gminy mennonickiej należał cmentarz. Własnego domu modlitwy mennonici we wsi nie mieli: Słownik geograficzny notuje, że nabożeństwa odprawiano dla nich w domu prywatnym. Olędrzy są tu poświadczeni w 1651 roku, kiedy dziekan gniewski i proboszcz walichnowski Paweł Ignacy Hromadzik pozwał przed sąd skarszewski włościan i „holendrów” z Walichnów o czterdzieści mórg zabranych kościołowi.

Kościół parafialny świętego Jana Chrzciciela, murowano-drewniany, sięga połowy XIV wieku i był przebudowany w XVIII stuleciu. W okresie Reformacji przez około trzydzieści lat pozostawał w rękach protestanckich. Luteranizm wprowadził tu w 1566 roku starosta międzyłęski Franciszek Żelisławski, gdy Wisła zalała całe niziny, a sędziwy proboszcz ksiądz Szymon schronił się do Klonówki i do parafii nie wrócił.

Kościół odebrał protestantom biskup Hieronim Rozrażewski w 1596 roku, za starosty Stanisława Niemojewskiego, ustanawiając proboszczem Jerzego Rimera, rodem z Gdańska. Murowana świątynia stoi od 1707 roku, a starą wieżę odbudowano w 1885 roku; rejestr zabytków wymienia kościół pod numerem A-809 z 17 listopada 1974 roku. Księgi metrykalne parafii prowadzone są od 1718 roku.

Wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku notuje w Wielkich Walichnowach 28 katolików i 75 akatolików. Wizytacja z 1780 roku odbyła się po pierwszym rozbiorze. W pozostałych wsiach parafii wizytacja podaje: Małe Walichnowy 54 katolików i 134 akatolików, Rozgarty 202 i 41, Kuchnia 31 i 68.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 506 mieszkańców: 428 katolików, 52 ewangelików, dwudziestu dwóch innych chrześcijan i czterech Żydów. Słownik geograficzny nazywa mennonitami dwudziestu dwóch mieszkańców, których rubryka spisu ujmuje jako „innych chrześcijan”. Wieś obejmowała wtedy 856 hektarów, miała 47 domów, urząd pocztowy i telegraficzny. Wieś miała wtedy dwuklasową szkołę symultanną, wspólną dla wyznań. Ten sam spis, na stronie 76 pod pozycją 27, wskazuje, dokąd chodzili tutejsi luteranie: do parafii ewangelickiej w Rudnie (Rauden) pod Pelplinem.

Według kroniki Harnocha jej kościół, szachulcowy i pod patronatem prywatnym, zbudowano w 1730 roku wokół dawnego spichrza, a murowaną wieżę — w 1796 roku; miał dwa dzwony i piętnastogłosowe organy, a parafia około 1890 roku liczyła mniej więcej 1600 dusz. Inwentarz zabytków z 1887 roku datuje szachulcowy korpus na 1760 rok. Ewangelicy z obu Walichnów należeli do tej parafii, a wieś była jej „Schulort” — miejscem z ewangelicką szkołą.

Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 586 mieszkańców: 553 wyznania rzymskokatolickiego i 33 ewangelickiego; narodowość polską podało 549 osób, niemiecką trzydzieści, a żydowską siedem.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Groß Falkenau jako wieś. Notował tu 37 domów mieszkalnych i 470 mieszkańców, w tym 70 ewangelików i 400 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Rauden; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Sumy „razem 525 dusz” podanej przy tym wyliczeniu nie da się z niego odtworzyć; rozbieżność jest w źródle. Wojewódzko-gminna ewidencja zabytków wymienia cmentarz jako mennonicki, portal zabytek.pl — jako poewangelicki. Według kroniki Harnocha szachulcowy kościół w Rudnie zbudowano w 1730 roku, według inwentarza zabytków z 1887 roku jego korpus pochodzi z 1760 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 63 ewangelików.

Źródła: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat Gniew, pozycja 45; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat kwidzyński, s. 76, pozycja 27; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XII, hasło „Walichnowy” (tam wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku, wizytacja Madalińskiego z 1686 roku, akta pelplińskie i szematyzm diecezjalny z 1867 roku); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 518–519; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, Danzig 1887, s. 260; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Gniew; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 100–101; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.