Wierzchocino — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Wierzchocinie, po niemiecku Virchenzin, leży na południe od zabudowań, na niewielkim wzniesieniu (według monografii dawnych cmentarzy powiatu słupskiego możliwe, że częściowo usypanym), i był wygrodzony niewysokim kamiennym murem. Zajmuje około 3744 metrów kwadratowych i kryje kilkadziesiąt pochówków z XIX i XX wieku. Johanna Augusta Heratscha, zmarłego 21 marca, upamiętnia żeliwny krzyż z 1864 roku — najstarszy zachowany nagrobek.

W 1784 roku Wierzchocino, wieś królewskiego urzędu smołdzińskiego, leżało trzy mile na północny wschód od Słupska. Obok folwarku, liczącego 772 morgi, mieszkało ośmiu gospodarzy z sołtysem, trzech zagrodników i 18 chałupników-budników — razem 25 dymów. Wieś należała do parafii w Smołdzinie (Schmolsin), a wśród chałupników byli podleśniczy i kowal.

Parafia smołdzińska leżała na ziemi Słowińców, luterańskiej społeczności słowiańskiej znad jezior Gardno i Łebsko, a w samym Smołdzinie do XIX wieku rozbrzmiewały kazania i pieśni po słowińsku i kaszubsku. Franz Tetzner jeszcze w 1898 roku zaliczał Wierzchocino do wsi słowińskiego obszaru językowego.

Wierzchocino było do 1945 roku wsią i siedzibą okręgu urzędowego (Amtsbezirk Virchenzin) w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Ludność była ewangelicka; w 1925 roku mieszkał tu jeden katolik. Własnego kościoła miejscowość nie miała, a jej parafia należała do okręgu kościelnego Słupsk-Stare Miasto w Kościele Unii Staropruskiej. Karl-Heinz Pagel podaje, że wspólna szkoła dla Wierzchocina, Siecia i Witkowa była niegdyś przy folwarku Rambow, a później wieś miała własną, i wymienia jej nauczycieli: Wilhelma Weigle, zmarłego w 1944 roku, Müllera, Langkabla i Kurta Pagla; w 1932 roku szkoła miała trzy klasy i dwóch nauczycieli.

Pagel pisze, że 9 marca 1945 roku wieś zajęła bez walki Armia Czerwona, a w listopadzie tego roku przeszła pod administrację polską. Wieś nie dostała wcześniej rozkazu ewakuacji i nadejście wojsk radzieckich zaskoczyło mieszkańców; we wsi stało wiele taborów uciekinierów nieznanego pochodzenia. Straty wojenne i związane z wysiedleniem to 15 poległych, 11 zmarłych cywilów i 35 zaginionych. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalazła później 181 dawnych mieszkańców w RFN i 221 w NRD.

Monografia odnotowuje, że w latach dziewięćdziesiątych XX wieku pierwotna droga do nekropolii była zatarta, ale późniejsze podziały własności przywróciły jej dawny przebieg i dziś dochodzi się tam drogą polną biegnącą historycznym śladem. Sam cmentarz odcina się od otoczenia monumentalnym starodrzewem dębowym, który stanowił nasadzenia graniczne; z dawnych grobów zostały przewrócony duży głaz narzutowy, niegdyś część nagrobka, oraz kilka kamiennych ram wyznaczających miejsca pochówku. Tomasz Urbaniak w 2017 roku zaliczał Wierzchocino do wsi, po których dawnych cmentarzach praktycznie nic nie zostało poza roślinnością.

Cmentarz jest nieczynny. Od 2025 roku pracuje na nim Słupskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne „Gryf”. Na terenie, na którym nie było już widać śladów dawnej funkcji, odkryto kilkadziesiąt nagrobków, a do listopada 2026 roku ustawiono je na pierwotnych miejscach, odtwarzając układ kwater i alejek. Stowarzyszenie odkopało też pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej, o którym, jak podaje, nie wspominały dotąd źródła. Prace mają potrwać jeszcze kilka lat.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wierzchocino — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Wierzchocino, s. 215; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Virchenzin; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940; P. Terlikowski, prezes Słupskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Gryf”, korespondencja z autorem atlasu i zdjęcia, 5 listopada 2026 roku.