Wierzchowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki Wierzchowa leży na wschód od wsi, przy Lężku. Gminna ewidencja zabytków wymienia go osobno, pod pozycją 129, jako cmentarz Wierzchowa-Lężka, a w samej wsi wymienia cmentarz przykościelny pod pozycją 126 i parafialny pod pozycją 127.

Wierzchowo, po niemiecku Firchau, w dokumencie z 1372 roku Virchow, leżało nad jeziorem tej samej nazwy w powiecie człuchowskim; wody odprowadza stąd rzeczka Kamionka do Brdy. Nadanie z 1372 roku Słownik geograficzny wiąże z Henrykiem von Grobitz, komturem człuchowskim. Do lat 1919–1920 powiat należał do Prus Zachodnich z rejencją kwidzyńską, w latach 1920–1938 do prowincji Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją pilską, a od 1 października 1938 roku do prowincji Pomorze, w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Firchau jako wieś. Notował tu 33 domy mieszkalne i 295 mieszkańców, w tym 101 ewangelików i 194 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że katolicy należeli do parafii w Debrznie, a miejscowość miała własny okręg szkolny. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wieś wśród gmin wiejskich powiatu człuchowskiego na stronie 158 pod pozycją 27 i podaje 445 mieszkańców w 50 domach i 73 gospodarstwach — 212 mężczyzn i 233 kobiety; katolików było 275, ewangelików 170. Słownik geograficzny notuje tu urząd pocztowy trzeciej klasy, katolicką szkołę żeńską i stację kolejową, a przy niej siedem domów i 84 mieszkańców. W kierunku Złotowa była to pierwsza stacja za Chojnicami. Obszar wsi wynosił 1240 hektarów, w tym 1046 hektarów roli ornej, 75 hektarów łąk i 22 hektary lasu. Parafię rzymskokatolicką erygowano w 1923 roku.

Drewniany kościół z około 1546 roku rozebrano w 1928, a nowy, pod wezwaniem Matki Bożej Szkaplerznej, wzniesiono w latach 1927–1930. W 1939 roku wieś liczyła 618 mieszkańców.

W części przydworcowej, zwanej Firchau-Bahnhof, ewangelicy mieli przed 1945 rokiem niewielki dom modlitwy; należeli do parafii ewangelickiej w Starym Gronowie, w diecezji złotowskiej Kościoła unii staropruskiej, i tę parafię podaje też wykaz gmin z 1885 roku. Parafia obejmowała trzy kościoły macierzyste — w Starym Gronowie (Grunau), Batorowie i Myśligoszczy. Ostatnim niemieckim duchownym w Wierzchowie był Theodor Haacke. Harnoch podaje w 1890 roku dla parafii 5750 dusz, 270 chrztów i 38 ślubów rocznie oraz 21 cmentarzy ewangelickich w obwodzie parafialnym (strona 488), a Wierzchowo wymienia wśród jej miejscowości szkolnych.

Po 1945 roku wieś ucierpiała nieznacznie, a dzisiejsi ewangelicy należą do parafii w Pile, w diecezji pomorsko-wielkopolskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 85 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Wierzchowo; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 27; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 484–488; gminna ewidencja zabytków gminy Człuchów, pozycje 126, 127 i 129; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 130–131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.