Wierzchucino — dawny kościół ewangelicki (Wierschutzin)

Wierzchucino, po niemiecku Wierschutzin, to wieś kaszubska w dawnym powiecie lęborskim, dziś na skraju powiatu puckiego. Leży pięć i pół kilometra na zachód od Żarnowca, nad Bychowską Strugą wpadającą do Jeziora Żarnowieckiego. Dawny kościół ewangelicki stoi tu do dziś; rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia go — od decyzji z 27 sierpnia 1981 roku — pod numerem A-993 jako dawną świątynię ewangelicką z XIX wieku, obecnie siedzibę Fundacji Forma — Teatru, Instytutu Sztuki i Badań Filozoficznych.

Osadnictwo sięga tu wczesnej epoki żelaza: w drugiej połowie XIX wieku odkryto w okolicy groby skrzynkowe kultury wschodniopomorskiej, wyposażone między innymi w popielnice twarzowe. Sama nazwa wsi pojawia się w źródłach w formie Wircozino. Książę Świętopełk darował Wierzchucino w 1257 roku cysterkom z Żarnowca, a darowiznę potwierdził w 1279 roku książę Mściwój II; odtąd wieś dzieliła losy tamtejszego klasztoru.

W 1773 roku, wraz z innymi dobrami klasztornymi, wzięto ją pod zarząd państwowy — choć w 1804 roku uchodziła formalnie za część dóbr klasztornych — a w 1833 roku zsekularyzowano. Dawny folwark klasztorny zamieniono na domenę. W 1784 roku było tu 31 palenisk: królewski folwark, młyn wodny, dwunastu gburów, czterech zagrodników i karczma.

W 1784 roku ludność była w całości katolicka; w 1875 roku odnotowano 92 ewangelików, a w 1905 roku 218 we wsi i 39 w obwodzie dworskim. Należeli do rozległej parafii w Osiekach Lęborskich — dawnej wsi biskupiej, jedynej w tych stronach z prawem do bursztynu, gdzie kościół około 1400 roku zaliczał się do najzamożniejszych w dekanacie, a patronat od 1621 roku dzierżył ród von Krockow.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XIII, 1893) wieś Wierzchucino, po niemiecku Wierschutzin, liczyła 719 mieszkańców, w tym 162 ewangelików i 557 katolików, a tamtejsza domena 125 mieszkańców, w tym 35 ewangelików i 70 katolików. Parafie powiatu lęborskiego liczyły przed 1887 rokiem po dwadzieścia i więcej wsi, a do kościoła bywały dwie mile drogi i więcej; generalna wizytacja kościelna z 1887 roku, prowadzona przez generalnego superintendenta prowincji pomorskiej D. Poettera, przyniosła podział parafii i budowę kościołów pomocniczych. Potrzebę wzniesienia świątyni filialnej w Wierzchucinie zgłoszono po wizytacji generalnej komisji Kościoła Ewangelickiego w Osiekach, 18 października 1887 roku.

Kościół stanął w 1904 roku: Franz Schultz wylicza Wierzchucino wśród czterech kościołów pomocniczych powiatu lęborskiego, wzniesionych kolejno w 1904, 1909, 1910 i 1911 roku, i podaje, że świątynię poświęcono 2 września 1904 roku jako filię Osiek; Marek Drzewiecki wskazuje ten sam dzień jako datę zakończenia budowy. Kościół poświęcił 2 września 1904 roku generalny superintendent Pomorza. Z tej okazji król odznaczył trzech ludzi związanych z budową: Orderem Czerwonego Orła czwartej klasy starszego kościelnego, kapitana w stanie spoczynku Ulricha von Kaphengsta ze Słuchowa, Orderem Korony drugiej klasy patrona, landrata w stanie spoczynku Adolfa von Koellera z Osiek, a Orderem Korony czwartej klasy dzierżawcę domeny w Wierzchucinie Hermanna Gumza. Hermann Gumz został później pochowany na tutejszym cmentarzu. Budowlę poprzedziła świątynia z muru pruskiego; nową postawiła firma C.

Hahna z Lęborka. Franz Schultz zalicza świątynię do kościołów pomocniczych „zbudowanych w 1904 roku”; według Jana Wilda pastor Emil Sydow z Osiek budował ją w latach 1900–1903. Do filii należały Białogóra, Wierzchucino, Słuchowo, Prusewo i Brzyno.

W 1926 roku w powiecie lęborskim stanęły trzy nowe świątynie, dwie ewangelickie i jedna katolicka; tą katolicką była kaplica w Wierzchucinie. Lęborski kalendarz z 1928 roku tłumaczył, że powstała z potrzeby duszpasterskiej, dla katolików, których nowa granica odcięła od dawnego kościoła macierzystego, i że z zewnątrz była jedynie rozwiązaniem tymczasowym.

Po 1945 roku kościół stał opuszczony, a jego wyposażenie uległo zniszczeniu. Dzięki staraniom księdza seniora Edwarda Dietza został ponownie poświęcony 10 września 1961 roku i wtedy przeniesiono do niego zabytkowe sprzęty z nieczynnej świątyni w Janowicach: barokowy ołtarz z 1693 roku, ufundowany przez Barbarę Marię von Jannewitz, oraz chrzcielnicę z 1699 roku. Sam janowicki kościół, z surowej cegły, wzniesiono w 1882 roku. Z tego kościoła trafiły też do kaplicy ewangelickiej w Lęborku kielich i misa chrzcielna. Budynek znów został opuszczony i rozkradziony, a w końcu przeszedł w ręce prywatne. Nie pełni funkcji sakralnej. Co stało się z wyposażeniem przeniesionym tu z Janowic, nie ustalono.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Janowicki ołtarz i chrzcielnicę datuje się na 1693 i 1699 rok, a Franz Schultz — na 1623 i 1629 rok. Marek Drzewiecki pisał o sporadycznych nabożeństwach domowych w budynku, a wojewódzki rejestr zabytków wykazuje w nim wyłącznie użytkownika świeckiego. Rok 1882 podają jako rok budowy tablica przy kościele i niektóre opisy, Jan Wild — lata 1900–1903, a Franz Schultz zalicza kościół do zbudowanych w 1904 roku i notuje, że w 1882 roku założono lęborską firmę budowlaną Hahna, która go wzniosła (trop wskazała Agnieszka Godfrejów-Tarnogórska).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XIII, hasło „Wierschutzin”; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 276–278, 366–367, 407–409, 448–449; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków; Państwowy rejestr nazw geograficznych, urzędowe nazwy miejscowości, hasło „Prusewo” (gmina Krokowa); „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern” 1904, s. 102–103 (Nr. 85 i 86); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 258, 277 i 448; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg” 1928, skany 47–49 (artykuł o nowych kościołach powiatu); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Osieki Lęborskie, cz. II”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (288)/2026, s. 14.