Wieszyno — dawny kościół ewangelicki (Vessin)

Kościół w Wieszynie, po niemiecku Vessin, stoi od XV wieku — to gotycka świątynia z masywną wieżą, zbudowana z kamienia polnego i cegły. Dziś jest rzymskokatolickim kościołem parafialnym pod wezwaniem świętej Urszuli Ledóchowskiej. Figuruje w rejestrze zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-342 (decyzja z 28 kwietnia 1964 roku); wykaz rejestru wciąż nazywa go kościołem filialnym pod wezwaniem błogosławionej Urszuli i datuje na XV i XVIII wiek.

Jak ustalił Zygmunt Szultka, patroni kościoła, prawdopodobnie kaszubski ród von Woytenów z Wieszyna i Redzikowa, przyjęli reformację jeszcze przed 1539 rokiem: wizytacja z tego roku stwierdziła, że drugi już pastor mieszka w Słupsku, choć we wsi była plebania z czterema łanami ziemi. Do 1591 roku przez parafię przeszło aż piętnastu pastorów, a wizytacja generalna synodu z 1590 roku nie zastała w kościele żadnej z najważniejszych dla Kościoła pomorskiego ksiąg kościelnych, znalazła za to katolicki mszał.

Według spisu duchownych Pomorza poprzednikiem Paula Bolduana był Kaspar Vrager, powołany na początku 1590 roku i zmarły w następnym roku. Bolduan, syn chłopa z Kobylnicy, urodzony 21 lutego 1563 roku, otrzymał akt nominacji na parafię w Wieszynie 11 maja 1591 roku i objął ją prawdopodobnie jeszcze w tym roku albo na początku następnego. Był autorem trzech bibliografii — teologicznej, filozoficznej i historycznej — które trafiły na indeks ksiąg zakazanych wydany w 1667 roku w Madrycie; w Wieszynie zgromadził zapewne poważny księgozbiór — Szultka wnioskuje to z tego, że jego syn i następca Johann miał już w drugiej ćwierci XVII wieku okazały i znany zbiór książek.

Według spisu duchownych Paul Bolduan zmarł w 1626 roku, a jego syn Johann, powołany w 1628 roku, był pastorem w latach 1628–1661; w innym miejscu Szultka podaje, że Johann został następcą ojca w 1628 roku.

W 1784 roku Wieszyno liczyło 22 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian, do dóbr należał folwark Miß albo Müsse, a rolę marglowano. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należały do niego Redzikowo, Warblewo i Wielogłowy. Spis duchownych Pomorza wymienia w składzie parafii Redzikowo (Reitz), Warblewo (Warbelow) oraz Wielogłowy (Vilgelow), a prawo obsadzania duchownego wiąże z właścicielami Wieszyna i Redzikowa. Pod koniec XVIII wieku kolacja należała do właścicielki dóbr Wieszyno, wdowy po zmarłym 14 lutego 1797 roku nadleśniczym Prus Zachodnich Georgu Ludolfie von Katzelerze.

W 1812 roku, przy realizacji reformy uwłaszczeniowej, doszło w Wieszynie do sporu proboszcza z gminą o ziemię parafialną; ciągnął się latami i wielokrotnie wymagał interwencji żandarmerii. Za kadencji proboszcza, księdza A. F. Trappa, w 1860 roku wzniesiono nową, masywną plebanię w miejsce starego, dwupiętrowego budynku o konstrukcji szachulcowej. Ewangelickie księgi metrykalne tej parafii przechowuje dziś w Koszalinie Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej: jeden wolumin z chrztami z lat 1836–1858, ślubami z lat 1836–1872 i zgonami z lat 1836–1874 (sygnatura 114) oraz księgę chrztów z lat 1881–1899 (sygnatura 115), tę drugą z ubytkami kart. Obie księgi są zdigitalizowane, ale udostępnia się je wyłącznie na miejscu.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów w tutejszych księgach zaczynały się w 1662 roku, a ślubów i zgonów — w 1740; w całości brakowało w nich zapisów ślubów z lat 1762–1786.

W dniu 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwiązał synod kołczygłowski (Alt Kolziglow) i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody. Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Wieszyno, po niemiecku Vessin, był Mach, mieszkający w Strzelinie, po niemiecku Groß Strellin. W XX wieku patronat sprawowały rodziny von Goerne z Wieszyna i Arnold z Redzikowa. Wszyscy mieszkańcy wsi byli ewangelikami. W 1924 roku parafia liczyła 1147 zborowników, w 1932 — około 1200, a w 1940 — 876 osób.

Karl-Heinz Pagel podaje, że wieś zajęła Armia Czerwona 8 marca 1945 roku. W czerwcu 1945 roku wieś przejęli Polacy, mieszkańców wywieziono za Odrę. Co dwa tygodnie odprawiano w kościele niemieckie nabożeństwo. Odnaleziono 152 dawnych mieszkańców w RFN i 70 w NRD; straty: 25 poległych, 22 zmarłych i 22 zaginionych. Od 9 grudnia 1761 do 1763 roku pastorem był tu Werner Heinrich Zeyse, który przeszedł potem do Sierakowa Słupskiego. Później pastorami byli Trapp 1840–1889, Cyrus 1889–1925, Kühl 1925–1929, Reinke 1930–1945, uczył Hans Schröder. Pastora Cyrusa Müller wymienia z pełnymi imionami jako Maxa Eduarda Cyrusa, pastora w Wieszynie od 1889 roku, który 4 stycznia 1890 roku poślubił Elisabeth Plaehn; w styczniu 1890 roku prasa berlińska ogłosiła ślub pastora Maxa Cyrusa z Elisabeth Plaehn, z adnotacją „Vessin b. Stolp i. P.”.

Po 1945 roku zborem kierowali świeccy głosiciele Słowa, Herman Tietz i Paul Arnold, a opiekę duszpasterską przejęli księża ze Słupska. Według Jana Wilda Tietz pełnił tę posługę w latach 1945–1952, a Arnold w latach 1953–1957. W 1954 roku zbór w Wieszynie skupiał około 900 ewangelików płacących składki parafialne i tę samą liczbę wykazywano do końca 1957 roku; na około 150–200 mieszkańców wsi katolików było wtedy około dwudziestu, a nabożeństwa luterańskie po niemiecku odprawiano w tutejszym kościele co dwa tygodnie („Informator Parafialny” nr 12 (277)/2025, s. 12–13). Wojciech Skóra wymienia w Słupsku Hermana Tietza — zapewne tego samego — z zawodu krawca, który jako świecki lektor ewangelicki spotykał się z niemieckimi wiernymi w prywatnych mieszkaniach i prowadził tę działalność do 1957 roku, wspierany przez diakonisę Annę Schulz.

W 1964 roku, przy wpisie do rejestru zabytków, kościół był nieużytkowany i należał do Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Wieszynie. W 1966 roku przekazano do Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku drewniane epitafium Johanna Georga Woytena z 1714 roku, złożone z trzech eliptycznych kartuszy, które wisiało na ścianie kościoła. Część siedemnastowiecznego wyposażenia kościoła także trafiła do tego muzeum. Uchwałą nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku kościół przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 115). Pismo urzędowe diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej odnotowuje, że 25 września 1974 roku biskup objechał wraz z fachowcami „kościoły przejęte”: Karwice, Wieszyno, Tuchomie i Chrząstowo.

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że świątynię odbudowano w latach 1980–1981 i poświęcono 26 czerwca 1983 roku, a parafię erygowano 4 sierpnia 1989 roku. W 1983 roku świątynia była filią słupskiej parafii świętego Ottona, działającej przy kościele Najświętszego Serca Jezusa, i przy poświęceniu otrzymała od biskupa Ignacego Jeża tytuł błogosławionej Urszuli. Dekret tego biskupa z 4 sierpnia 1989 roku wydzielił z tej parafii nową i uczynił wieszyńską świątynię kościołem parafialnym.

Były tu dwa cmentarze — przykościelny i rodowy. Przykościelny, wieloboczny, leży wśród pól na południowy zachód od wsi; usunięto z niego nagrobki i wycięto część drzewostanu, a część terenu zajmuje dziś cmentarz współczesny. Z dawnych form nagrobnych ocalała jedna: żeliwny krzyż z 1924 roku uzupełniono w 1966 roku tablicą nowego pochówku, wykorzystując dawną, ozdobną tabliczkę jako tło współczesnej.

Cmentarz rodowy von Goerne leży nieopodal, na wschód od kościoła; zachowały się na nim trzy granitowe obeliski z inskrypcjami członków rodu; czwarty kamień, upamiętniający porucznika Wilhelma von Goerne, poległego w 1914 roku, monografia cmentarzy powiatu z 2013 roku wymienia, a według opracowania z 2020 roku padł on w ostatnich latach łupem złodziei.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że związek synodalny kołczygłowski utworzono w 1810 roku, a rozwiązano w 1870 roku (w opisie wyżej: rozwiązany aktem z 14 lutego 1871 roku).

Źródła: S. von Boehn, „Die Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern”, „Baltische Studien”, Neue Folge 65 (1979), s. 76; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 193; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 481–482 (Vessin); K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Wieszyno, s. 197; cykl Jana Wilda, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 12 (277)/2025, s. 11–13; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 128; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; rejestr zabytków województwa pomorskiego; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Vessin; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1964, nr 10, poz. 60, s. 2; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne” 1975, nr 1, s. 21; tamże 1983, nr 9–10, s. 306; tamże 1984, nr 1–2, s. 16; tamże 1987, nr 5–6, s. 153; tamże 1989, nr 9, s. 243–244; „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 13 stycznia 1890 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, „Pastor Paul Bolduan. Ze studiów nad XVII-wiecznym piśmiennictwem i kulturą Pomorza”, „Acta Cassubiana” 15, 2013, s. 39–40, 42–45, 55; W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 148; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.