Wilkowo Nowowiejskie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Wilkowie Nowowiejskim (do 1945 roku Villkow) leży około kilometra za wsią, w stronę Garczegorza. W całości otacza go kamienny mur, granicę wytyczają też drzewa, a pochówki wypełniają niemal całą powierzchnię. W centralnym punkcie skupiają się duże groby rodzinne, stojące blisko siebie; wszystkie nagrobki rozbito do poziomu ziemi. Groby zorientowano na linii wschód–zachód; dziś teren zarasta samosiew — dąb, brzoza, klon, bluszcz i paprocie — a w jednym z grobów lis urządził norę. Z tablic ocalała w całości jedna, z nagłówkiem w liczbie mnogiej „Hier ruhen in Gott”; czytelny jest na niej napis upamiętniający Johannę Beyer z domu Schlottag, urodzoną 2 listopada 1862, zmarłą 24 lutego 1936 roku. Obiekt figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków jako zabytkowy cmentarz na działce numer 8.

Wilkowo leżało w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Pierwsza bezpośrednia wzmianka zachowała się w dokumencie z lat około 1335–1341 opisującym granice Redkowic, gdzie pojawia się „Jakub de Wilckow”; w 1387 roku wymieniany jest „Jakob von Willkau”. Najstarszy akt nadania, wystawiony przez komtura gdańskiego Walpoda von Bassenheima, pochodzi z 1376 roku i obejmuje 42 włóki; według Słownika wieś otrzymała wtedy prawo chełmińskie, a sołtys cztery włóki wolne. Słownik geograficzny notuje ponadto pod 24 czerwca 1377 roku Jakuba z Willekow jako sędziego polubownego.

W 1637 roku, po śmierci Bogusława XIV, i w 1658 roku, gdy ziemię lęborsko-bytowską przekazano w lenno elektorowi brandenburskiemu, Wilkowo było wsią fiskalną; chłopi odrabiali szarwark i płacili czynsz.

W 1784 roku Wilkowo leżało pół mili na północ od Lęborka, blisko strumienia, wśród dobrych pól i łąk. Mieszkali tu sołtys wolny, który użytkował pół gospodarstwa chłopskiego, i dziewięciu gospodarzy, wśród nich jeden wolny, zwolniony z pańszczyzny. W 1783 roku na koszt króla zbudowano w Wilkowie szkołę. Wieś liczyła 12 dymów i należała do parafii w Garczegorzu (Garzigar).

Słownik podaje dla wsi 687 hektarów, 37 domów i 337 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy w Wilkowie. Jakub Fankidejski notuje, że kościół parafialny w Garcigórzu, czyli Garczegorzu, patronatu rządowego, obejmował cztery wioski: Garcigórz, Wilkowo, Obliwice i w części Rekowo, a po Reformacji, gdy niemieccy parafianie prawie wszyscy przeszli na protestantyzm, przyłączono go jako filialny do Lęborka.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w Villkow 288 ewangelików i siedmiu katolików; urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy mieściły się w Nowej Wsi (Neuendorf), a katolicy podlegali parafii w Lęborku. Obwodu dworskiego spis we wsi nie wykazuje.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W opisie FotoExploracji, opartym na karcie cmentarza z ewidencji konserwatorskiej i na oględzinach z 2013 roku, cmentarz ma około 0,27 hektara, a Marek Drzewiecki podaje prostokąt 50 na 25 metrów.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIII, Warszawa 1893, hasło Wilkowo 3; J. Fankidejski, „Utracone kościoły”; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło Wilkowo — Villkow, wraz z dokumentacją fotograficzną; wojewódzka i gminne ewidencje zabytków — scalony wykaz cmentarzy; FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), „Wilkowo Nowowiejskie (woj. pomorskie)”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1052.