Wiślina — cmentarz mennonicki

Cmentarz w Wiślinie leży przy ulicy Gdańskiej. Stoi na nim zabytkowa drewniana dzwonnica z 1792 roku z inskrypcją cieśli Jakuba Jentzena. Bramę-dzwonnicę wpisano do rejestru zabytków 27 października 1973 roku jako „bramę cmentarną-dzwonnicę cmentarza menonickiego”. W dawnym rejestrze zabytków województwa gdańskiego miała numer 675, dziś ma numer 792. Wojewódzka ewidencja prowadzi przy tej samej ulicy dwie sąsiednie pozycje: 166 (sam cmentarz) i 167 (brama-dzwonnica). Gminny program opieki nad zabytkami z 2019 roku datuje cmentarz na osiemnasty wiek i przypomina, że na przełomie siedemnastego i osiemnastego wieku Wiślina była jednym z ośrodków osadnictwa mennonickiego na Żuławach.

Dziś jest to cmentarz rzymskokatolicki parafii Niepokalanego Serca Maryi.

Wiślina, po niemiecku Hochzeit, to wieś na Żuławach Gdańskich nad Motławą, około czterech kilometrów na północny wschód od Pruszcza Gdańskiego. W 1429 roku Zakon darował Wiślinę (Hochzeit) burmistrzowi gdańskiemu Gertowi von der Beke. W siedemnastym i osiemnastym wieku okolicę objęło osadnictwo olęderskie. Przed 1920 rokiem wieś należała do Prus Zachodnich, po podziale powiatu gdańskiego w 1887 roku do powiatu Żuław Gdańskich. W latach 1920–1939 Wiślina należała do Wolnego Miasta Gdańska.

Ludność niemiecką wysiedlono po 1945 roku.

Waschinski zalicza tę wieś do sześciu miejscowości terytorium gdańskiego — obok Gotteswalde, Cząstkowa, Pruszcza, Steblewa i Wocław — w których istnienie średniowiecznej szkoły parafialnej poświadcza nie tylko kościół parafialny, ale i to, że pochodzili stąd studenci średniowiecznych uniwersytetów. Słownik geograficzny zapisał, że stał tu kościół katolicki do Reformacji, po czym luteranie go zabrali i przenieśli do sąsiedniego Mokrego Dworu, po niemiecku Nassenhuben. Müggenhahl, czyli Rokitnica, było siedzibą parafii ewangelickiej, do której należał i Mokry Dwór. Tak stoi w wierszu spisu z 1 grudnia 1885 roku (Kreis Danziger Niederung, strona 18, pozycja 20) i tak samo u Bära, który księgi metrykalne prowadzone dla Wiśliny od 1727 roku umieszcza przy Müggenhahl — parafia ma tam własne księgi od 1650 roku.

Katolicy chodzili do królewskiej kaplicy w Gdańsku; Fankidejski tłumaczy dlaczego: po Reformacji przyłączono do niej te wsie nizin, które utraciły własne kościoły parafialne. Ten sam spis liczy tu 312 mieszkańców w 38 domach i 59 gospodarstwach domowych: 239 ewangelików, 62 katolików i 11 innych chrześcijan, bez osób wyznania mojżeszowego.

Majątek w Wiślinie (Hochzeit) należał według pruskich ksiąg hipotecznych do rodzeństwa von Borstell, od 1695 roku do Karla Ernsta von Bauera i jego syna Reinholda, od 1753 roku do Euphrosine Elisabeth de la Haye z domu von Schwarzwald, potem do jej wnuczki, baronówny Josephine Amalie von der Goltz. W wykazie wasali z lat 1774–1775 baronówna zapisana jest jako właścicielka Wiśliny i Mokrego Dworu (Nassenhuben).

W 1793 roku majątek przeszedł według ksiąg hipotecznych do Karla Friedricha von Conradiego, a w 1799 roku do Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 274 mieszkańców: 194 luteranów, 34 katolików i 46 mennonitów, z przypisaniem do parafii luterańskiej Müggenhal u. Wotzlaff. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Hochzeit 38 budynków mieszkalnych i 309 mieszkańców, w tym 240 ewangelików, 52 katolików i 17 mennonitów. Ewangelicy należeli do parafii w Rokitnicy; dzieci należały do okręgu szkolnego w Mokrym Dworze. Słownik geograficzny notuje 240 ewangelików, 52 katolików i 17 mennonitów, a spis z 1885 roku — 11 osób w rubryce innych wyznań chrześcijańskich. Agathon Harnoch, spisując w 1890 roku statystykę parafii ewangelickich, podaje dla Müggenhahl 1000 dusz, 45 chrztów, 10 ślubów, 774 komunikantów i 27 pogrzebów rocznie. Harnoch wymienia z nazwy Wiślinę — z dzwonnicą — wśród cmentarzy parafii.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Harnoch wymienia Wiślinę z dzwonnicą wśród cmentarzy parafii ewangelickiej w Müggenhahl, a rejestr zabytków wpisał bramę-dzwonnicę jako bramę cmentarza mennonickiego.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku dzieli tę miejscowość między parafie Rokitnica (Müggenhahl): 195 ewangelików, i Wocławy (Wotzlaff): 20.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, strony 18–19, pozycja 20); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Danziger Höhe, s. 392 (parafia Müggenhahl); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 32 (Müggenhahl); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzki rejestr zabytków, pozycja 792 (dawny numer 675 rejestru województwa gdańskiego, decyzja z 27 X 1973) oraz wojewódzka ewidencja zabytków, pozycje 166 i 167; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Pruszcz Gdański na lata 2018–2021 (oprac. P. Najmajer), załącznik do uchwały nr VII/44/2019 Rady Gminy Pruszcz Gdański z 31 maja 2019 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2019, poz. 3144; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 475; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 200–201, nr 57; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 776 (s. 30), nr 1430 (s. 146–147), nr 1465 (s. 158); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 104; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 60, 126; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.