Witkowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Witkowie leży na wschód od głównej zabudowy, nieopodal dawnego wiatraka, po zachodniej stronie drogi w kierunku Choćmirówka. Ma kształt wydłużonego prostokąta, wyznaczonego kamiennym wałem i świerkowymi nasadzeniami; wchodziło się od wschodu, nieistniejącą już drogą polną.

W 1784 roku Witkowo, wieś królewskiego urzędu smołdzińskiego, leżało dwie i ćwierć mili na północny wschód od Słupska. Mieszkało tu siedmiu gospodarzy z sołtysem, trzech zagrodników i pięciu chałupników-budników — razem 15 dymów.

Rozplanowania wnętrza nie sposób dziś odtworzyć: teren pozbawiono nadziemnej części grobów i nie zachował się ani jeden fragment kamiennego czy żeliwnego pomnika. Zostały wał kamienny na całym obwodzie i stare świerki wzdłuż wschodniej granicy. Z zapisów wiadomo o dwóch pochówkach: Karla Pigorscha, zmarłego w 1921 roku, oraz sołtysa Wilhelma Friedricha Gustava Schiewera, zmarłego w 1941.

Witkowo, do 1945 roku Vietkow, leżało w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej. Według Słownika geograficznego dokument z 1280 roku wymienia wieś jako Wicosouo, według Pagela — dokument księcia Mściwoja z 1282 roku jako Wicesouo.

Witkowo należało do parafii ewangelickiej w Smołdzinie, która prócz samej wsi kościelnej obejmowała Człuchy, Smołdziński Las, Kluki, Żelazo, Wierzchocino, Witkowo i Siecie, a prawo obsady duchownego przysługiwało w niej panującemu. Witkowo leżało na obszarze osadnictwa Słowińców — słowiańskiej grupy znad jezior Gardno i Łebsko, która przyjęła Reformację. Tetzner wymienia Witkowo wśród wsi słowińskich leżących między strugą Pustynik a Łupawą, a w swoim podziale tutejszej mowy stawia je obok Wierzchocina i Siecia. W kościele smołdzińskim kaszubskie kazania i pieśni utrzymały się do 1832 roku, kiedy nabożeństwo w tej mowie ustało. Własnego kościoła wieś nie miała.

Spis z 1885 roku wykazał 390 mieszkańców — wszystkich ewangelików. Około 1912 roku mieszkańców było 324. W 1939 roku wieś liczyła 281 osób w 75 domach. W 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a na jej miejsce przyszli osadnicy polscy.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Witkowo, po niemiecku Vietkow, liczyło 15 ognisk (domostw) i należało do parafii w Smołdzinie.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z połowy XIX wieku, bez zachowanych nagrobków, z drzewostanem zachowanym w 30%. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.

Karl-Heinz Pagel podaje, że Vietkow zajęły wojska radzieckie 9 marca 1945 roku, a potem do wsi przyszli Polacy i mieszkańców wysiedlono. Heimatortskartei Pommern odnalazła później 137 dawnych mieszkańców w RFN i 57 w NRD. Straty wojenne i związane z wysiedleniem to 9 poległych, 4 zmarłych cywilów i 38 zaginionych. Pagel wymienia nauczycieli Brunona Hermanna i Waltera Schnuchla.

Tomasz Urbaniak pisze, że cmentarz w Witkowie istniał z całą pewnością w połowie XIX wieku. Według niego dziś jest to puste miejsce, które zdradza tylko roślinność.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 940; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 995–997; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940.