Władysławowo — cmentarz mennonicki

Władysławowo pod Elblągiem nosiło przed 1945 rokiem nazwę Ellerwald I. Trift. To osada na Żuławach Elbląskich, w gminie Elbląg, na terenie XVI- i XVII-wiecznego osadnictwa mennonicko-olęderskiego. W zachodniej części wsi leży cmentarz mennonicki z licznymi zachowanymi nagrobkami: stelami i tumbami. Wiązał się z mennonickim domem modlitwy w Ellerwaldzie, później rozebranym. Według Marty Koperskiej-Kośmickiej, która powołuje się na pracę Nawrockiego z 2007 roku, Rada Miejska Elbląga zgodziła się na budowę zboru mennonickiego w dzisiejszym Władysławowie już po pierwszym rozbiorze Polski.

W 1550 roku „Holendrzy i nowochrzczeńcy” osiedleni na wolności miejskiej Elbląga stali się przedmiotem skargi do króla Zygmunta Augusta o to, że zabierają mieszczanom chleb. W odpowiedzi król nakazał im opuścić miasto w czternaście dni. Wyszli, ale wielu mieszczan wskazało im siedziby na swoich majątkach wiejskich. W 1565 roku Ellerwald przydzielono domom miejskim do wykarczowania. W karczunku posłużono się osadnikami wyproszonymi z miasta. 24 października 1571 roku rada miejska uchwaliła, że obcy mają opuścić terytorium miasta do Wielkanocy 1572 roku, ale panowie gruntowi niechętnie ich puszczali: termin przedłużono najpierw do jesieni 1572, „aż mennonici zbiorą swoje zboże”, potem do Trzech Króli 1575. W końcu termin poszedł całkiem w zapomnienie.

Gminę mennonicką Elbląg-Ellerwald, podobnie jak gminę Elbląg-Miasto, utworzono w 1809 roku. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w pierwszej Trifcie Ellerwaldu 168 mieszkańców: 98 luteranów i 70 mennonitów. Wieś była wtedy czynszowa, należała do mieszczan elbląskich, a jako jej parafie zapisano „Zeyer i Neukirch w Niderungu, dojazdowo”.

Wspólnota mennonicka Elbing-Ellerwald prowadziła własne księgi urodzeń, chrztów, ślubów i zgonów od 1825 roku. Słownik geograficzny, opisując powiat elbląski, notuje trzy tutejsze zbory mennonickie: w samym Elblągu od 1852 roku oraz „zdawna” we wsi Ellerwald i w Rosenort.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 268 osób, w tym 177 ewangelików, 14 katolików i 77 zapisanych jako „inni chrześcijanie”. Spis wymienia przy tej wsi parafie ewangelickie Zeyer, Neuheide oraz elbląskie parafie świętej Anny i Bożego Ciała. W 1890 roku u Agathona Harnocha pierwsza, druga i piąta Trift figurują wśród miejscowości parafii Zeyer, liczącej 4600 dusz, a pierwsza i druga — w niewielkiej części — także przy parafii Neuheide.

Kerstan podaje, że gmina mennonicka Elbląg-Ellerwald liczyła w 1921 roku 736 dusz i od 1904 roku miała własny cmentarz — wcześniej mennonitów chowano na cmentarzach ewangelickich. Kerstan nie wskazuje, gdzie ten cmentarz leżał. W 1912 roku cmentarz gminy mennonickiej Elbląg-Ellerwald leżał w pierwszej Trifcie Ellerwaldu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza część tej miejscowości do parafii Kępki (Zeyer) i podaje w niej 259 ewangelików.

Źródła: „Adreßbuch für Elbing”, Elbing 1912, s. 56; „Elbinger Jahrbuch”, Elbing 1919–1937, s. 58; H. G. Mannhardt o mennonitach; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 2–3, poz. 15; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 418, 420–421; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, poz. 568; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 6, nr 46; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom II, hasło Elbląg; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 207; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; M. Koperska-Kośmicka, „Zanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej Żuław”, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 22, 2013, s. 55.