Wocławy — cmentarz poewangelicki przy drodze do Bystrej

Drugi cmentarz poewangelicki w Wocławach leży przy drodze z Osic do Bystrej, po jej zachodniej stronie, około 600 metrów na południe od kościoła. Ma 0,44 hektara i zachowany krzyż; tak opisuje go wojewódzka ewidencja zabytków pod pozycją 146 arkusza gminy Cedry Wielkie. Pierwszym jest cmentarz przykościelny przy ulicy Władysława Łokietka, o powierzchni 0,55 hektara, ujęty w tej samej ewidencji pod pozycją 145. W ewidencji przy obu cmentarzach podano wyznanie ewangelickie. W ewidencji gminnej osobno, jako inny obiekt, figuruje cmentarz katolicki w Wocławach z 1867 roku, na działce 98/2.

Wocławy, po niemiecku Wotzlaff, a w dokumentach średniowiecznych Oteslawe, to wieś kościelna na Żuławach Gdańskich, w dawnym powiecie Danziger Niederung. W 1384 roku wielki mistrz Konrad Zöllner von Rothenstein odnowił mieszkańcom Wocław przywilej chełmiński, a kościół parafialny i plebanię uposażył czterema łanami. Parafia istniała tu w tym czasie. Od Reformacji do 1945 roku świątynia służyła ewangelikom — najpierw luteranom, później Kościołowi unijnemu. W Wocławach prawo patronatu wykonywał magistrat gdański.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje we wsi 369 mieszkańców: 303 luteranów, 54 katolików i dwunastu mennonitów. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Wotzlaff jako wieś na prawie chełmińskim z 41 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 497, w tym 363 ewangelików, 101 katolików i 33 mennonitów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Parafia ewangelicka obejmowała Wocławy oraz Wróblewo i liczyła około tysiąca dusz. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 552 mieszkańców: 355 ewangelików, 179 katolików i osiemnastu innych chrześcijan.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Wotzlaff księgi chrztów od 1612 roku, ślubów od 1703, przy zgonach tylko rok 1688, wykaz komunikantów z lat 1760–1809, a imienny od 1875 roku, oraz konfirmacje z lat 1800–1809 i od 1892 roku. W spisie Bära figurują też zapiski o rozbiórce kaplicy w 1605 roku, o pożarze kościoła w 1729 roku i lista proboszczów. W urzędzie parafialnym przechowywano akta stanu cywilnego z lat 1809–13, obejmujące też Quadendorf i Weißhof, a w archiwum państwowym w Gdańsku — z lat 1809–11. W archiwum państwowym w Gdańsku leżały duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1795–1806. W sądzie obwodowym w Gdańsku przechowywano duplikaty z lat 1807–74.

Mennonici z Wocław należeli do zboru w Gdańsku; w źródłach nie znaleziono tu ich domu modlitwy ani cmentarza. Pochówki ustały po wysiedleniu ewangelików w 1945 roku. Kościół spłonął w 1945 roku i pozostał ruiną, którą otacza cmentarz przykościelny. W pobliżu ruiny wzniesiono nową świątynię.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 327 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 883 dusze.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Cedry Wielkie, pozycje 145 i 146; gminna ewidencja zabytków gminy Cedry Wielkie (cmentarz katolicki z 1867 roku, działka 98/2); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 145–146; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 404; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, hasło „Wocławy”; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirks”, Danzig 1820, s. 218–219, nr 203; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Danziger Niederung, poz. 71; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5, nr 59; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27.