Wocławy — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Wocławach otacza ruiny dawnego kościoła ewangelickiego pośrodku wsi. Ma 0,55 hektara i leży przy ulicy Władysława Łokietka. Z rozproszonych nagrobków utworzono lapidarium; tworzą je stela, dwie płyty epitafijne i kilka innych nagrobków. Pochówki ustały po wysiedleniu ewangelików. Drugi cmentarz poewangelicki wsi, przy drodze z Osic do Bystrej, opisano osobno. Cmentarz na działce 98/2 to osobny obiekt, różny od obu cmentarzy poewangelickich; ewidencja gminna prowadzi go jako katolicki z 1867 roku.

Wocławy — po niemiecku Wotzlaff, w dokumentach średniowiecznych Oteslawe — to wieś kościelna na Żuławach Gdańskich, dwie mile na wschód od Gdańska, w dawnym powiecie Danziger Niederung. Słownik geograficzny liczy jej 1015 hektarów, z czego 896 żyznej roli, i wykazuje w niej 18 gburstw i 5 zagród. Pierwszą wzmiankę przynosi rok 1308, kiedy książę Władysław nadał Oteslawe synom Unisława wraz z ośmioma innymi wsiami żuławskimi; dwa lata później wieś przeszła drogą kupna do zakonu krzyżackiego.

W 1384 roku wielki mistrz Konrad Zöllner von Rothenstein odnowił sołtysowi i mieszkańcom przywilej na prawie chełmińskim, a kościół parafialny i plebanię uposażył czterema łanami. Pod koniec wojny trzynastoletniej, w 1465 roku, wieś ciężko spustoszyły zaciężne oddziały krzyżackie ciągnące przez Żuławy.

Od Reformacji do 1945 roku świątynia służyła ewangelikom — luteranom, później unijnym. Ksiądz Jakub Fankidejski wymienia „kościół w Wocławiu (Wotzlaff)” w grupie świątyń dawnego dekanatu steblewskiego, które przeszły do ewangelików dlatego, że prawo patronatu wykonywał magistrat gdański. Agathon Harnoch jako pierwszego duchownego ewangelickiego notuje Johanna Rosego, a za Hartwichem podaje zarazem, że Ewangelię głosił tu najpierw Burchard Prätorius, po którym w 1581 roku nastąpił Simon Hartwich.

Dawniejszy kościół — z ołtarzem głównym, który należał do niego od 1516 roku, a wcześniej stał w gdańskim kościele Mariackim — spłonął. Heise oglądał go w 1883 roku jako wydłużony prostokąt z nieco węższym prezbiterium, o wnętrzu długości 35,4 metra i szerokości 8,40 metra. Stare było tylko prezbiterium; nawa i wieża, w górnych partiach szachulcowa, pochodziły z odbudowy z 1730 roku, przeprowadzonej po pożarze, który rok wcześniej strawił kościół aż do murów. Pierwotnie korpus kościoła był trójnawowy, z pięcioma filarami po każdej stronie. Na tynkowanych blendach szczytu wschodniego dawało się jeszcze odczytać datę „anno 1677”.

Z wyposażenia Heise wyróżnił organy z 1738 roku, snycerką spokrewnione z organami pruszczańskimi i wykonane przez tego samego mistrza, dębową chrzcielnicę z 1702 roku, której czaszę dźwigają trzy anioły, epitafium z Ostatnią Wieczerzą w obramieniu dwóch kariatyd, żyrandol podarowany kościołowi w 1730 roku oraz niewielki gotycki kielich z napisem minuskułą „ave maria gratia plena dominus tecum”. Oba dzwony przelano w XVIII wieku: jeden przelał Johann Gottfried Wittwerk w 1733 roku, większy — Karl Gottfried Anthony w 1783 roku.

W sporach o dochody szkoły 23 czerwca 1657 roku burmistrz Adrian von der Linde nakazał wocławianom, by w razie pochowania zmarłego poza parafią krewni i tak zapłacili nauczycielowi pełną należność pod karą pięciu talarów. W 1705 roku tutejszy nauczyciel skarżył się na mieszkańców Landau, którzy chrzcili dzieci w domach, żeby akcydensy przypadły ich własnemu szkolnemu; w tym samym roku pisał, że czesne przynosi mu ledwie grosz tygodniowo od dziecka.

Księgi metrykalne parafii ewangelickiej zaczynają się w 1612 roku od chrztów — tak podaje wykaz ksiąg kościołów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, wydany przez R. Rose w 1909 roku. Według starszego o rok wykazu Bära śluby wpisywano od 1703 roku, pogrzeby od 1688 roku, a w parafialnych zapiskach zachowały się notatki o rozebraniu kaplicy w 1605 roku i o pożarze kościoła w 1729 roku oraz lista proboszczów.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 369 mieszkańców: 303 luteranów, 54 katolików i 12 mennonitów; parafią luterańską były Wocławy (Wotzlaf). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Wotzlaff jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 41 budynków mieszkalnych i 497 mieszkańców, w tym 363 ewangelików, 101 katolików i 33 mennonitów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 497 mieszkańców w 41 domach — 363 ewangelików, 101 katolików i 33 mennonitów.

Parafia nosiła nazwę Wotzlaff i Sperlingsdorf, czyli Wocławy i Wróblewo; do jej okręgów szkolnych należały jeszcze Schönau i Scharfenberg. Parafia liczyła około tysiąca dusz. Harnoch podaje dla niej 41 chrztów, 15 konfirmacji, 9 ślubów, 596 komunikantów i 28 pogrzebów w ciągu roku.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 552 mieszkańców: 355 ewangelików, 179 katolików i 18 innych chrześcijan. Spis nie ma osobnej rubryki dla mennonitów. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 473 mieszkańców, z czego 471 mówiło po niemiecku; wśród niemieckojęzycznych było 327 ewangelików, 119 katolików i 25 innych chrześcijan, po polsku mówiły dwie osoby.

Mennonici z Wocław należeli do zboru w Gdańsku i własnego domu modlitwy ani cmentarza tu nie mieli; cmentarz przykościelny był ewangelicki. Katolicy podlegali początkowo parafii w Giemlicach, ale Fankidejski notuje w Wocławach od 1870 roku katolicką stację misyjną „z pięknym kościołem”, a Bär datuje początek tutejszych katolickich ksiąg metrykalnych na 1869 rok. W spisie z 1910 roku Wocławy są już siedzibą obu parafii, ewangelickiej i katolickiej.

Kościół, wokół którego cmentarz powstał, spłonął w 1945 roku i pozostał ruiną: zachowały się mury obwodowe, fragment prezbiterium i ściana zachodnia z ostrołukowym portalem. Obok ruin wzniesiono nowy kościół.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 327 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 883 dusze.

Źródła: J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 145–146; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 404; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 204; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 502 i 508; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5, nr 59; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, poz. 71; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 70; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 218–219, nr 203; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wocławy (Wotzlaff) — Żuławy Wiślane, zulawy.infopl.info; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27.