Wocławy — dawny kościół ewangelicki (ruina)

Wocławy, po niemiecku Wotzlaff, to wieś na Żuławach Gdańskich, w dawnym powiecie Danziger Niederung — do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gdańskiej, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a od 1939 do 1945 roku w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Parafię wzmiankowano tu w 1384 roku, a stojący we wsi kościół był gotycki, trójnawowy, ceglany.

Wezwanie świętych Piotra i Pawła nosiła gotycka budowla: wykaz rejestru zabytków wymienia pod tym wezwaniem tutejszy kościół parafialny z połowy XIV wieku, dziś ruinę (numer A-806 z 7 lutego 1974 roku, dawny numer 489 rejestru województwa gdańskiego). Waschinski zalicza tę wieś do sześciu miejscowości terytorium gdańskiego, w których istnienie średniowiecznej szkoły parafialnej poświadcza nie tylko kościół parafialny, ale i to, że pochodzili z nich studenci średniowiecznych uniwersytetów.

Hermann Freytag wymienia wśród przedreformacyjnych duchownych Wocław Jacobusa Setelera (Czedelera), poświadczonego w latach 1471–1486, brata gdańskiego mieszczanina Ambrosiusa, a w 1497 roku Bernardusa.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku podaje, że w 1384 roku wielki mistrz Konrad Zöllner odnowił wsi przywilej nadany wcześniej przez Lutra z Brunszwiku. Kościół uważał za dawną fundację krzyżacką, do której część ołtarzową z zakrystią dobudowano od wschodu.

Po Reformacji świątynię przejęli ewangelicy; Heise notuje przy niej krótko: „kościół jest ewangelicki, patronem jest magistrat w Gdańsku”.

Według Abrahama Hartwicha pierwszym pastorem ewangelickim był tu od 1580 roku Burchard Praetorius, a w 1598 roku parafię objął magister Piotr Lossius, wcześniej przez osiemnaście lat prorektor gdańskiego gimnazjum. Za pierwszego pastora ewangelickiego Harnoch uważa Johanna Rosego, a powołując się na Hartwicha, podaje, że po Burchardzie Praetoriusie nastąpił w 1581 roku Simon Hartwich; u samego Hartwicha rok 1581 stoi przy sporze duchownych gdańskich.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w 1585 roku przeniesiono do Wocław z Rokitnicy (Müggenhahl) Szymona Hartwicha, który przeżył tu trzynaście lat i tu zmarł. Hartwich przytacza o Lossiusie zdarzenie, które dobrze pokazuje ówczesne spory o Wieczerzę Pańską: Lossius udzielił jej raz w chłopskiej zagrodzie ćwierć mili od wsi, po niedzielnym obiedzie, podając komunikującym do rąk zwykły chleb, a rada gdańska nie ukarała go, bo powołał się na wolność chrześcijańską. Hartwich podaje ten epizod jako przykład wpływów kalwińskich wśród gdańskiego duchowieństwa tamtych lat.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku uzupełnia daty tych duchownych. Piotr Lossius został wprowadzony 16 kwietnia 1598 roku i zmarł w 1602 roku na zarazę, a jego następca Christoph Fahrenheid, wprowadzony 19 listopada 1602 roku, zmarł 15 grudnia 1611 roku. Burcharda Praetoriusa, którego Hartwich uważa za pierwszego pastora w Wocławach, rękopis wymienia w latach 1580–1591 w Koszwałach.

Jak głęboka była tu zmiana wyznaniowa, pokazuje wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku: przy każdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi kościelnej trzyma luterański duchowny i ile mu wieś płaci zamiast dziesięcin. Przy Wocławach wizytator zapisał, że „luterański pleban niesłusznie dzierży cztery łany”, które prócz dziesięcin mogą przynieść co najmniej około dwustu florenów, a z każdego łanu płaci się zamiast dziesięciny korzec żyta i drugi owsa. Do kościoła należały wtedy Schönau, gdzie stała kaplica, wieś zapisana jako „Ceiskendorf” oraz Scharfenberg — ten sam zestaw wsi, który dwa i pół wieku później notuje Rhesa.

Według Hartwicha w 1612 roku powołano do Wocław z Osic Mikołaja Spiegela (Spigelus), który zmarł tu w 1641 roku; jego miejsce zajął Piotr Clausewitz z Lublewa Gdańskiego, zmarły w Wocławach w 1654 roku. Według Hartwicha w 1659 roku przybył do Wocław Filip Bahrt, po nim urząd sprawował Eberhard Hutfilter, który w 1670 roku przeszedł do kościoła świętej Gertrudy w Petershagen pod Gdańskiem; jego następcą został Filip Tautenius z Osic, który zmarł w Wocławach w 1680 roku.

Według Hartwicha pastor Jan Schultz zmarł w Wocławach w 1688 roku; w następnym roku przyszedł Samuel Verch, w 1702 roku powołany na diakona do gdańskiego kościoła Świętej Trójcy (Mönchskirche), po nim Jan Gotfryd Kirsch, w 1709 roku przeniesiony do kościoła świętego Bartłomieja, a następnie magister Henryk Sieverts z Tujska, wcześniej, od 1703 roku, duchowny w Rokitnicy.

Według rękopisu Praetoriusa Mikołaja Spiegela powołano 18 stycznia 1612 roku i wprowadzono 29 stycznia; zmarł w wieku 76 lat. Praetorius nazywa Wocławy najbogatszą parafią na Żuławach Gdańskich: pastor miał cztery łany i dziesięciny. Do parafii należała kaplica w Schönau, naprawiona w 1661 roku, w której pastor z Wocław co trzecią niedzielę po południu głosił kazanie albo prowadził naukę katechizmu. Od 1759 roku urzędował tu Suter, zmarły 8 czerwca 1784 roku, a po nim, od 1784 roku, Jonathan Wilhelm Heller, wcześniej pastor w Cedrach Wielkich.

Wynagrodzenie tutejszego nauczyciela ustalił burmistrz gdański 29 października 1698 roku; Waschinski drukuje ten dokument. Ponad czterdzieści lat wcześniej, 23 czerwca 1657 roku, burmistrz Adrian von der Linde nakazał wocławianom, by nawet wtedy, gdy grzebią swoich zmarłych gdzie indziej, płacili szkolnemu mistrzowi należną mu opłatę pod karą pięciu talarów.

Świątynia spłonęła w 1729 roku i została odbudowana skromniej. Księga metrykalna opisana przez Bära zachowała zapiski o rozbiórce kaplicy w 1605 roku i o pożarze kościoła w 1729. Według Harnocha wcześniejszy kościół w Wocławach miał ołtarz główny, który należał do niego od 1516 roku, a przedtem stał w gdańskim kościele Mariackim; kościół ten spłonął. Heise datuje korpus i wieżę na 1730 rok; górne partie wieży były szachulcowe. Prezbiterium przetrwało z dawniejszej budowli — jego dolna część może jeszcze pochodzić z kościoła wzmiankowanego w 1384 roku, a szczyt postawiono po zniszczeniu z 1465 roku i w jego blendach czytano datę 1677.

Praetorius opisał też kościół sprzed pożaru: miał chóry, herb Gdańska i napis biblijny, w predelli ołtarza przedstawiono ustanowienie Wieczerzy Pańskiej, ambona i chrzcielnica były kamienne, a kościół z wieżą otaczał mur; była też kostnica i zegar. W 1701 roku przebudowano szczyt wieży, bo dawny stał sto lat; dawną gałkę, osadzoną około 1600 roku, ufundował sąsiad z parafii Simon Kusch. Większy dzwon z 1559 roku, z herbem Holandii i napisem po holendersku, wyglądał według Praetoriusa na odlany w Holandii; drugi przelał w 1684 roku Absalon Wittwerck.

Według Praetoriusa mówiono, że ołtarz główny stał wcześniej w gdańskim kościele Mariackim i rozebrano go tam w 1515 roku. Kościół spłonął w nocy z 6 na 7 czerwca 1729 roku; zbiórka na odbudowę przyniosła 2718 florenów, a nowy kościół poświęcił 5 marca 1730 roku senior Weickmann i tego samego dnia wprowadzono pastora Vogta.

Pożar i odbudowę opisał własnoręcznie w zeszycie zapisków z lat 1729–1738 sam pastor, magister Reinhold Dietrich Vogt. Według jego relacji ogień wybuchł około pierwszej w nocy w stajni przy plebanii, silny wiatr pchał płomienie prosto na kościół i około trzeciej zapaliła się w górnej części wieża kryta drewnianym gontem, a około piątej rano kościół leżał w gruzach i popiele. Spłonęły w nim także organy. Plebania, choć ogień otaczał ją z obu stron, ocalała. Dopóki żył pastor magister Henrich Siwertz, nabożeństwa odprawiano na zmianę w kaplicach w Schönau i Pferlingsdorff, a po jego śmierci już tylko w kaplicy w Schönau (nazwisko pastora i nazwy wsi w pisowni Vogta). Z metalu stopionego w pożarze i odnalezionego odlano jeszcze w 1729 roku nowy dzwon i przed końcem roku zawieszono go na cmentarzu przykościelnym w postawionej w tym celu dzwonnicy.

Vogt zanotował, że w napisie na dzwonie omyłkowo podano maj zamiast czerwca i że nie ma na nim nazwiska pastora, bo gdy dzwon odlewano, Siwertz już nie żył, a jego miejsca jeszcze nie obsadzono. Vogta powołano na pastora 20 lutego 1730 roku. Przy poświęceniu Weickmann poświęcił najpierw cały kościół, a potem osobno ambonę, chrzcielnicę, konfesjonał, ołtarz i wreszcie ziemię na spoczynek zmarłych.

Według kazania Weickmanna, które streścił Vogt, burmistrz Gabriel von Boemeln, administrator Żuław Steblewskich, wziął sobie to nieszczęście do serca i od razu zatroszczył się o środki na odbudowę.

Pożar opisano także w kronice sąsiedniej parafii w Cedrach Wielkich. Według tego zapisu we wtorek po Zielonych Świątkach, między północą a pierwszą, z nieostrożności parobków zapaliła się stajnia duchownego w Wocławach; przy bardzo silnym wietrze spłonęły jego stajnia, stodoła i spichlerz razem z końmi, wozami i wszystkim, co w nich było, a także cały kościół, a ogień ugaszono dopiero następnego dnia około dziewiątej rano. Ocalały tylko mieszkanie zakrystiana i piekarnia. W zakrystii znaleziono pod gruzem Biblię kościelną: okładka spłonęła, ale żadna karta tekstu nie była uszkodzona ani nie zginęła.

Kościół w Wocławach, po niemiecku Wotzlaff, tworzył wydłużony prostokąt z niewiele węższym prezbiterium; wnętrze, razem z otwartą na całą szerokość kruchtą wieżową, mierzyło 35,4 metra długości i 8,40 metra szerokości. Płaskie stropy wnętrza obito płótnem i ozdobiono malowidłami; według Praetoriusa korpus był pierwotnie trójnawowy, z pięcioma filarami po każdej stronie, z nawami bocznymi sklepionymi i nawą główną nakrytą drewnianym stropem. Organy z 1738 roku miały snycerkę w charakterze organów w Pruszczu Gdańskim (Praust) i zbudował je ten sam mistrz. Nieużywana już chrzcielnica z 1702 roku była starannie rzeźbiona w dębie: misę dźwigały trzy anioły, a pokrywę zdobiły liście akantu. W kościele wisiało rzeźbione epitafium z Ostatnią Wieczerzą, ujętą dwiema kariatydami, które dźwigały belkowanie z barokową nadstawą z wici; Heise wiązał je z gdańskimi pracami XVII wieku.

Oba dzwony przelano w XVIII wieku — jeden w 1733 roku Johann Gottfried Wittwerk, większy w 1783 roku Karl Gottfried Anthony.

Według zapisków Vogta nowe organy ukończono w 1732 roku, a burmistrz von Boemeln wyznaczył na ich poświęcenie trzeci dzień Zielonych Świątek, to samo święto, w które trzy lata wcześniej spłonął kościół razem z organami; Vogt wygłosił wtedy kazanie o muzyce kościelnej miłej Bogu, o śpiewie i o grze na organach. W 1738 roku kościół wymalowano, a Vogt wygłosił w dwudziestą trzecią niedzielę po Trójcy Świętej kazanie o obrazach: że w kościele należy je wprawdzie tolerować, ale nie wolno im oddawać czci („Die Bilder in der Kirchen, wie sie I. zwar darinnen zu dulden, aber II. doch nicht anzubeten seyn”).

W 1834 roku Rhesa wymienia Wotzlaff jako parafię ewangelicką z długą listą pastorów i ze wsiami filialnymi: Schönau, Sperlingsdorf, Scharfenberg oraz częścią Landau i Hochzeit. Liczby układają się w ciąg. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 369 mieszkańców: 303 luteranów, 54 katolików i 12 mennonitów, przy parafii luterańskiej w Wocławach i jednym kościele ewangelickim. Słownik geograficzny podaje stan z 1868 roku: 497 mieszkańców w 41 domach, wśród nich 363 ewangelików, 101 katolików i 33 mennonitów. Słownik geograficzny notuje przewagę ewangelików — 363 wobec 101 katolików — oraz szkołę katolicką i ewangelicką we wsi. Znaczną część mieszkańców wsi stanowili jednak mennonici, związani ze zborem w Gdańsku, nie z miejscowym kościołem; pamiątką po nich jest stela z 1739 roku, przeniesiona z Wróblewa.

Odrębnie działała tu wspólnota katolicka, skupiająca robotników polskich i kaszubskich. Według księdza Jakuba Fankidejskiego istniała we wsi od 1870 roku katolicka stacja misyjna „z pięknym kościołem”; jej księgi metrykalne zaczynają się w 1869 roku i do 1874 prowadzono je po niemiecku, potem po łacinie. Spis z 1910 roku wymienia Wocławy już jako siedzibę parafii katolickiej.

Słownik geograficzny opisuje tę samą budowlę pod koniec XIX wieku jako ewangelicki kościół parafialny, przy którym stała szkoła ewangelicka; katolicy należeli wtedy do parafii w Giemlicach. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Wotzlaff jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 41 budynków mieszkalnych i 497 mieszkańców, w tym 363 ewangelików, 101 katolików i 33 mennonitów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył 552 mieszkańców: 355 ewangelików, 179 katolików i osiemnaście osób innych wyznań chrześcijańskich, na Żuławach zwykle mennonitów. Ewangelicy mieli parafię na miejscu, katolicy — do parafii w Giemlicach. Parafia liczyła według Harnocha około tysiąca dusz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 943 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1874 roku superintendent i radca konsystorski Julius Schaper. Siedzibą superintendenta Wocławy bywały już wcześniej: latem 1852 roku król mianował tutejszego pastora Bertlinga superintendentem diecezji Żuław Gdańskich (Danziger Werder).

Schaper ubiegał się w 1888 roku o probostwo przy kościele Tragheim w Królewcu i 16 września miał tam wygłosić kazanie próbne, ale pozostał w Wocławach; 1 stycznia 1893 roku prasa doniosła, że król mianował go zarazem radcą i członkiem konsystorza prowincji Prusy Zachodnie w urzędzie ubocznym.

Parafia była też siedzibą superintendenta: w 1913 roku superintendent i pastor Paul Schultze z Wocław przeszedł w stan spoczynku, odznaczony z tej okazji Orderem Korony. Parafia prowadziła w swojej księdze rękopiśmienny wykaz pastorów, uzupełniany jeszcze w okresie międzywojennym. Paul Adolf Schultze, urodzony 20 marca 1849 roku w Hohen-Selchow w powiecie Randow na Pomorzu, objął Wocławy w listopadzie 1901 roku. W czerwcu 1903 roku obradowała tu komisja generalnej wizytacji kościelnej i szkolnej diecezji Żuław Gdańskich, z generalnym superintendentem Doeblinem na czele. 3 czerwca powitali ją na plebanii pastor Schultze i starsi zboru, a nazajutrz odprawiono nabożeństwo otwarcia w kościele, który berliński „Reichsbote” opisał jako pięknie odnowiony i bogato przystrojony; chór nauczycieli diecezji zaśpiewał motet „Erhebet, ihr Tore, das Haupt”.

W maju 1907 roku Schultze otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy. Od 1 kwietnia 1907 roku był superintendentem diecezji Żuław Gdańskich, a w stan spoczynku przeszedł 1 października 1913 roku. Zmarł w marcu 1920 roku. Po nim, w 1913 roku, parafię objął Johannes Hevelke, urodzony w 1854 roku w Gdańsku. Wcześniej był pastorem w Rokitnicy (Müggenhahl), a potem przy kościele świętej Barbary w Gdańsku. Wykaz podaje, że w Wocławach Hevelke założył rejestry do ksiąg kościelnych i że zajmował się piśmiennictwem. Na emeryturę przeszedł 1 listopada 1925 roku i osiadł we Wrzeszczu. Jego następcą był Ernst Horn, urodzony w 1872 roku w Groß Okonin w dawnym powiecie kościerskim. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Wocławach liczyła wtedy 807 ewangelików, a pastorem był od 1926 roku Ernst Horn.

Kościół zniszczono w 1945 roku; do dziś pozostały z niego fragmenty murów i ostrołukowy portal. Od 1982 roku działa we wsi parafia rzymskokatolicka. Wokół ruiny, przy ulicy Władysława Łokietka, leży dawny cmentarz przykościelny o powierzchni 0,55 hektara; drugi, poewangelicki, o powierzchni 0,44 hektara i z zachowanym krzyżem, znajduje się około 600 metrów na południe od kościoła, przy drodze z Osic do Bystrej.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Wotzlaff” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1612–1928. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Bär rozpisuje je szczegółowo: chrzty od 1612 roku, śluby od 1703, pogrzeby z 1688 roku, wykazy komunikantów z lat 1760–1809 i imienne od 1875, konfirmacje z lat 1800–1809 i od 1892; akta stanu cywilnego z lat 1809–1813, przechowywane przy parafii, obejmowały także Quadendorf i Weißhof.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 327 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 883 dusze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Rose (1585), Petrus Lossius (1598), Philipp Barth (1655), Samuel Verch (1689), Johann Gottfried Kirsch (1702), Gottlieb Salomon Kickebusch (1744), Johannes Gottfried Julius Schaper (1874), Paul Adolf Schultze (1901), Theodor Johannes Hevelke (1913), Ernst Emil Karl Horn (1926), Johannes Schubert (1938). Bez podanego roku: Erhard Hutfilter.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Heise datuje organy na 1738 rok, a według zapisków pastora Vogta nowe organy ukończono w 1732 roku.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 184, 188, 193, 208; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 404; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 145, 146; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I: „Pommerellen”, Danzig 1884–1887, s. 146; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VII, hasło Wocławy; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 113–115; Wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku — kodeks 30 archiwum kapituły włocławskiej, fol. 124–125, pozycja 11, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, hasło Wotzlaff (inwentarz 1885–87); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung, s. 21, poz. 71; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5 i 19, pozycje 59 i 282; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 205; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, s. 14–15, poz. 70; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 475, 556 i aneks II; wojewódzki rejestr zabytków, pozycja 806 (dawny numer 489 rejestru województwa gdańskiego) oraz wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Cedry Wielkie, pozycje 145 i 146; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 218–219, nr 203; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 10; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 183–184; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 29–30; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 36; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5817, księga parafii Wocławy z rękopiśmiennym wykazem pastorów (nr 21–23), skan 4, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 69; t. 3, s. 793, 836, 852, 931, 936; t. 4, s. 1105; t. 5, s. 1509; t. 6, s. 1566, 1631, 1652; t. 7, s. 1881; „National-Zeitung” (Berlin), 14 sierpnia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 30 sierpnia 1888 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung”, 1 stycznia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 25 czerwca 1903 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 24 maja 1907 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 29r–31v; Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228); Zapiski kronikarskie parafii ewangelickiej w Wocławach (Wotzlaff) z lat 1729–1738, relacja pastora Reinholda Dietricha Vogta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5824 (Archion 18185).