Wolinia — cmentarz ewangelicki

Cmentarz wiejski w Wolini założono w południowej części miejscowości, wśród ówczesnych upraw i łąk. Zachowało się na nim wiele kompletnych nagrobków z inskrypcjami, głównie z lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku; najstarszy datowany jest na 1869 rok. Licznie występuje tu naturalny kamień ze ściętą płaszczyzną frontową i wyrytą na niej inskrypcją. Przetrwało kilka drewnianych krzyży z 1945 roku. Przy wejściu stoi współczesna aranżacja z kamieniem upamiętniającym dawnych mieszkańców Wolini. Nekropolię zamknięto w latach sześćdziesiątych, choć ostatni pochówek odbył się we wrześniu 1976 roku — spoczęła tu Anna Schröder, zmarła 12 września.

W 1784 roku Wolinia liczyła 82 dymy. Był tu nauczyciel, folwark Morhof z wieloma domami kolonistów, cegielnia i wapiennik, a od 1621 roku dobra miały przywilej księcia Bogusława XIV na wolny połów ryb w Łebie, z wyłączeniem połowu łososi. Mieszkańcy należeli do parafii w Stowięcinie (Stojentin) w synodzie słupskim.

Wolinia, po niemiecku Wollin, w zapisach dawniejszych Wolineke i Vellin, była folwarkiem rodu von Puttkamer, poświadczonym w ich rękach co najmniej od 1457 roku. W Wolini ród von Puttkamer wzniósł reprezentacyjny dwór. W 1878 roku baron Georg von Puttkamer utracił posiadłość, a majątek przeszedł do Philippa von Braunschweig.

🟡 Jan Wild pisze, że do pierwszej połowy XX wieku Wolinia miała własny kościół ewangelicki, a w 1923 roku wieś, wcześniej podporządkowaną parafii w Stowięcinie, włączono do parafii w Cecenowie, która w 1940 roku należała do synodu Słupsk-Stare Miasto („Informator Parafialny” nr 2 (267)/2025, s. 11 i 13). Ludwig Wilhelm Brüggemann (1784, s. 1018), który wylicza zabudowania wsi, kościoła nie wymienia i pisze tylko, że Wolinia należała do parafii w Stowięcinie („zu Stojenthin … eingepfarret”); Karl-Heinz Pagel (1989, s. 1032) podaje, że w XVIII wieku wieś należała do parafii w Stowięcinie, a ostatnio do parafii w Cecenowie. Po tutejszym kościele nie ma dziś śladu. Na mapie z początku XX wieku zaznaczono go wraz z wygrodzonym terenem o kształcie wrzecionowatym.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Wolinię w dwóch wierszach: gmina wiejska — pozycja 150, strona 176 — liczyła 129 ewangelików i troje Żydów, obwód dworski, pozycja 328 na stronie 184, dalszych 363 ewangelików; katolików spis nie notuje. Oba wiersze wskazują tę samą parafię — w Stowięcinie.

Wolinia nosiła kaszubską nazwę Wólén. Tetzner wymienia ją wśród wsi leżących między Łebą a moczarami ciągnącymi się wzdłuż strugi Pustynik, na południe od jeziora Łebsko — obok Cecenowa (Cécenowo), Pobłocia (Poblóce), Prebendowa (Prebędowo), Dargolezy (Dárgolese) i Wykosowa (Wekósowo).

Karl-Heinz Pagel podaje, że 9 marca 1945 roku Armia Czerwona zajęła wieś bez walki. 25/26 lipca Polacy utworzyli we wsi administrację, a mieszkańców stopniowo wysiedlano; w 1953 roku pozostawały 23 niemieckie rodziny, w tym sześć miejscowych. Później odnaleziono 217 dawnych mieszkańców w RFN i 160 w NRD. Straty: 21 poległych, 37 zmarłych cywilów, 31 zaginionych. Ostatnimi nauczycielami byli Hans Dassow i Karl Knop.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 92; Wolinia — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; Karl Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 1031–1032; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 15; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017–1018; J. Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 2 (267)/2025, s. 11 i 13; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” (punkt ze zbioru położeń cmentarzy).