Wrzeście (gmina Słupsk) — cmentarz ewangelicki

We Wrześciu były kolejno dwa cmentarze. Pierwszy otaczał piętnastowieczny kościół; dziś na terenie przykościelnym, ogrodzonym kamiennym murem, stoi tylko jeden współczesny nagrobek: długoletniego proboszcza księdza Jerzego Liera, zmarłego w 2000 roku. Drugi, parafialny, jest czynny do dziś. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego opisuje go jako duże założenie w północnej części wsi, po wschodniej stronie drogi ku Lękwicy, wykorzystywane zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem; wystawa o zapomnianych cmentarzach gminy Słupsk (2020) umieszcza go przy drodze ku Kępnu. Nieprzerwane użytkowanie, wraz z licznymi aktami dewastacji, sprawiło, że niezagospodarowana została tylko część południowo-zachodnia.

Dokumentacja archiwalna wskazuje, że u schyłku XX wieku było tu ponad sto rozpoznawalnych miejsc pochówku, z krzyżami żeliwnymi z 1860 i 1861 roku — a na początku XXI wieku większość tych krzyży padła łupem poszukiwaczy złomu. Z pomników udokumentowanych w 1995 roku pozostały fragmenty; jeden z nich nosi tablicę z pochówkiem z 1918 roku. Od lat sześćdziesiątych XX wieku widać tu proces zawłaszczania starego cmentarza na potrzeby współczesnych pochówków: przedwojenne groby są likwidowane, a znaczące je nagrobki usuwane na zaniedbaną część po drugiej stronie alejki.

Wrzeście, do 1945 roku Freist, było wsią kościelną w powiecie słupskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Notowane jest od 1285 roku, a miejsce kultu wzmiankowano tu w 1493 roku. Wieś była siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Freist) w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto, obejmującej między innymi Bięcino, Lubuczewo i Swochowo. Granice parafii ustaliło rozporządzenie księcia Jana Fryderyka z 10 października 1590 roku, które przyłączyło do niej między innymi Rogawicę i Swochowo, należące wcześniej do parafii staromiejskiej w Słupsku.

W 1585 roku ordynowano tu Joachima Götego, pierwszego z duchownych spisanych przez Ernsta Müllera. Powoływał ich właściciel majątku, w XVIII wieku — von Gutzmerowowie; w 1764 roku w imieniu małoletniego dziedzica działał Lorenz von Lettow.

Franz Tetzner podaje, że kaszubskie nabożeństwa ustały we Wrześciu około 1778 roku, a z tutejszych ksiąg kościelnych przytacza zapis z 1636 roku o przyjęciu kościelnego znającego kaszubski. Kościelny miał służyć księdzu przy starych kaszubskich ludziach, uczyć kaszubskie dzieci niemieckiego katechizmu i jak zwykle śpiewać oraz czytać w kościele po kaszubsku. Tetzner umieszcza właściwych Słowińców w Gardnie, Smołdzinie, Główczycach, Cecenowie i Łebie.

W 1784 roku Wrzeście liczyło 18 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należały do niego Rogawica, Kukowo, Wiklino i Swochowo. Według Ernsta Müllera plebania spłonęła 8 listopada 1825 roku.

Zachowany kościół neogotycki wzniesiono w latach 1872–1874 według projektu inspektora Heithausa, a organy zbudował Christian Friedrich Völkner. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wykazano w gminie wiejskiej 205 ewangelików i ani jednego katolika, a w obwodzie dworskim 231 ewangelików i 7 katolików; w 1925 roku na 540 mieszkańców przypadał jeden katolik. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1670 dusz. Pastorem był Reinhold Roll.

W 1940 roku parafia liczyła 1485 członków. Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy, a ludność niemiecką wysiedlono.

W 2004 roku Roman de Malachinski ze Słupska opisał ten cmentarz jako należący do parafii katolickiej i użytkowany przez polskich mieszkańców, położony przy lesie; w części porośniętej drzewami zachowały się cokoły z odłamanymi krzyżami. Zidentyfikował dwa niemieckie groby: dozorcy szosy Rudolpha Albrechta z Beckel, z uszkodzonym krzyżem z cementu w zaroślach, oraz małej Kristel Liebenow (ur. 7 września, zm. 23 września 1937 roku), której krzyż z lastryka stoi wśród polskich grobów.

W 2020 roku postawiono tu tablicę z dwujęzycznym napisem „Cmentarz dawnych i obecnych mieszkańców Wrześcia”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W materiałach wystawy z 2020 roku mowa o kazaniach kaszubskich we Wrześciu do 1708 roku, u Tetznera — o nabożeństwach kaszubskich do około 1778 roku.

Źródła: „Zapomniane cmentarze Gminy Słupsk. Inwentaryzacja — rewaloryzacja — upamiętnienie”, wystawa Stowarzyszenia „Słupia”, tekst A. Stachowiak, Swołowo 2020 (program NID „Wspólnie dla dziedzictwa”); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170–171, poz. 24, i s. 178–179, poz. 188; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 495–496 (hasło Freist); F. Tetzner, Die Slowinzen und Lebakaschuben; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Wrzeście; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Wrzeście”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 9 (286)/2026, s. 16; R. de Malachinski, „Grabsteine auf ehemaligen deutschen Friedhöfen im Kreis Stolp in Pommern”, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj–lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudię Fredrich; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 170.