Wrzeście (gmina Wicko) — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki we Wrześciu (po niemiecku Freist) leży poza wsią, w lesie przy drodze do Łeby; założono go w drugiej połowie XIX wieku. Jest dziś zdewastowany i zarośnięty — ocalały ramy grobów i cokoły, układ kwater się zatarł, choć granice nekropolii, wyznaczone dawnym murkiem, pozostają widoczne. W centralnym punkcie stoi granitowy pomnik mieszkańców gminy Königlich Freist poległych w pierwszej wojnie światowej.

W 1784 roku Wrzeście leżało dwie mile na północ-północny zachód od Lęborka i ćwierć mili od Charbrowa, w niskiej dolinie nad strumieniem wypływającym z jeziora przy Roszczycach, przy trakcie z Lęborka do Łeby. Mieszkali tu sołtys wolny, dziewięciu gospodarzy i dwóch zagrodników; był dom zagrodniczy, chata leśnika i luterański budynek szkolny, wzniesiony w 1782 roku na koszt króla — razem 18 dymów, a rola była żyzna. Formalnie wieś należała do katolickiego kościoła w Białogardzie, lecz, jak pisze Brüggemann, „hält sich aber als ein Gastdorf zu der Charbrowschen Kirche” — jako wieś gościnna trzymała się kościoła w Charbrowie.

Według dokumentacji FotoExploracji z 2013 roku cmentarz leży przy drodze z Charbrowa do Wrześcia, około dwóch kilometrów od zjazdu; z dawnej zieleni przetrwały między innymi dwa dęby. Pomnik ma formę granitowej bryły o wymiarach około 150 × 90 × 30 centymetrów, wysokiej wraz z podstawą z kamiennej kostki na mniej więcej dwa metry. Czarna tablica, zdobiona liśćmi jemioły i dębu, wymienia trzynastu poległych i zaginionych, a jej napis w przekładzie brzmi: „W wojnie światowej zmarli śmiercią bohatera za ojczyznę z gminy Wrzeście Królewskie”. Pomnik odnowiono, tablicę zrekonstruowano, lecz wieńczący go dawniej Krzyż Żelazny został zniszczony.

Wrzeście leżało w dawnym powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze i było siedzibą obwodu urzędowego Freist. Według Franza Schultza nazwa Wrzeszcz oznaczała pierwotnie całą okolicę, wzmiankowaną w 1377 roku; w 1437 roku była podzielona na dobra szlacheckie (Adlig Freest, dziś Wrześcienko) i królewską wieś chłopską (Königlich Freist). Słownik geograficzny notuje je jako Wrzeszcze Królewskie i Wrzeszcze Szlacheckie, a wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku wykazała we Wrzeszczu Królewskim 15 katolików i 33 akatolików.

W 1928 roku dobra szlacheckie włączono do gminy Königlich Freist, którą przemianowano na Freist. Liczba mieszkańców: 393 w 1852 roku (K. Kraatz, „Topographisch-statistisches Handbuch des Preußischen Staats”, Berlin 1856), 679 w 1925 i 596 w 1939 roku (G. Stübs, M. Rademacher) — przy czym liczba z 1925 roku obejmuje obie jednostki razem; Wrześcienko liczyło wtedy 256 mieszkańców. Schultz dla 1 grudnia 1910 roku podaje 332 mieszkańców gminy Königlich Freist i 210 obwodu dworskiego Adlig Freest (s. 356). Po zajęciu terenu przez Armię Czerwoną wiosną 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono.

We wsi nie było własnego kościoła. W Charbrowie (Charbrow; w 1940 roku gminę kościelną przemianowano na Degendorf) miała siedzibę parafia, do której należeli tutejsi ewangelicy; katolicy podlegali parafii w Lęborku. Formalnie ewangelików obu Wrześć wcielono do parafii charbrowskiej 27 lutego 1896 roku — dotąd trzymali się tego kościoła „gościnnie”. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w Königlich Freist 357 ewangelików i czterech Żydów, bez żadnego katolika. Ernst Müller wymienia w składzie parafii charbrowskiej Freest (bez rozróżnienia obu Wrześć) obok Łebieńca (Labenz), Wicka (Vietzig) oraz Gaców (Speck) i Nieznachowa (Nesmachow, poprawnie Nesnachow). Pierwszym znanym z imienia duchownym tej parafii był Michael Quandt, powołany przez Ernsta von Weyhera i ordynowany w 1553 roku przez doktora Johanna Funckego, wicesuperintendenta w Królewcu.

W haśle Charbrow Müller podaje, że Quandt był wcześniej przez pięć lat pastorem w Schlochau, przez dwa lata w Nossin i przez cztery lata w Gardnie Wielkiej (Groß Garde), a do Charbrowa przyszedł prawdopodobnie w 1564 roku (s. 246). W innych hasłach tomu Müller prowadzi go jako pastora w Schlochow, pierwotnie osobnej parafii, według stanu z 1908 roku należącej do parafii w Osiekach (Osseken), w latach 1553–1558 (s. 258), w Nożynie (Groß Nossin) w latach 1558–1560 (s. 73) i w Gardnie Wielkiej w latach 1560–1564 (s. 497).

W gminie Słupsk, dawniej w powiecie słupskim, leży inne Wrzeście: miało własny kościół i parafię ewangelicką w synodzie słupskim staromiejskim, a spis z 1895 roku ujmuje je osobno jako gminę wiejską, obwód dworski i siedzibę parafii. Słownik geograficzny również opisuje obie miejscowości oddzielnie.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” — gmina Wicko; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, karta „Wrzeście — pomnik poległych w I wojnie światowej”; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Stettin 1912, hasła Charbrow (s. 246), Groß-Nossin (s. 73), Osseken (s. 258), Freist (s. 495) i Groß-Garde (s. 497); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV, hasło „Wrzeszcz”; Zbiór położeń cmentarzy Marka Drzewieckiego; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Provinz Pommern — spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 356–357; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1896 i 1940; FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), „Wrzeście (gmina Wicko)”; liczby mieszkańców za niemiecką Wikipedią (hasło „Wrzeście (Wicko)”): K. Kraatz, „Topographisch-statistisches Handbuch des Preußischen Staats”, Berlin 1856; G. Stübs, „Die Gemeinde Freist, Kr. Lauenburg i. Pom.” (Pommersche Forschungsgemeinschaft, 2011); M. Rademacher, verwaltungsgeschichte.de; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049.