Wrzeście — dawny kościół ewangelicki (Freist)

Wrzeście, po niemiecku Freist, leży około 10 kilometrów na północny wschód od Słupska; przed 1945 rokiem należało do powiatu słupskiego w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Kościół wzmiankowano już w 1493 roku, przebudowano w 1620 roku, a obecną budowlę, z organami Christiana Friedricha Völknera, wzniesiono w latach 1872–1874. Dziś jest to kościół rzymskokatolickiej parafii Przemienienia Pańskiego w diecezji pelplińskiej.

Parafia podaje te same daty budowy co źródła niemieckie; obejmuje trzynaście miejscowości i około dwóch tysięcy wiernych, a jednym z jej kościołów filialnych jest dawny zbór w Żelkowie.

Patronat nad zborem sprawował każdorazowy właściciel folwarku we Wrześciu. Proboszcz Michael Grote, w spisie Müllera następca Joachima Göte (ordynowanego w 1585 roku), poprosił o dołączenie jeszcze jednej wsi i o powiększenie dochodów; według Müllera (s. 495) w ten sposób przyłączono do parafii Freist Schwuchow i Roggatz. Według Jana Wilda granice parafii zmieniono przy wizytacji z 1590 roku: do zboru we Wrześciu przeniesiono luteranów z Kukowa, Rogawicy, Swochowa i Żydzina, należących dotąd do staromiejskiej parafii Świętego Piotra w Słupsku, oraz z Wiklina z parafii w Gardnie.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pierwszym znanym pastorem we Wrześciu, po niemiecku Freist, był Joachim Göte, ordynowany 30 września 1585 roku; w XVII wieku urzędowali tu między innymi Gregorius Villemügge (od 1609 roku), Petrus Stuväus (1629–1639), Nikolaus Crosius (od 1642 roku), Georg Cranzius (od 1653 roku) i Matthias Granzius (od 1676 roku), w XVIII wieku — Gregorius Grundies (1697–1706), Joachim Reinhold Alberti (1721–1756) i Jakob Friedrich Brittal (1764–1785), a w XIX wieku — po Carlu Riesem — Johann Starke (1828–1833), Julius Heidemann (1834–1837), Hermann Zollfeldt (1837–1849), Wilhelm Palis (1849–1886), Heinrich Schramm (1887–1889) i Johannes Wentzlaff (1890–1911).

Patronami kościoła we Wrześciu byli w XVIII wieku von Gutzmerowowie: w 1764 roku pastora Brittala powołał Lorenz von Lettow jako opiekun małoletniego Lorenza Erdmanna von Gutzmerow, a w 1786 roku pastora Riesego — Lorenz Erdmann von Gutzmerow. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 207) po odejściu z Gardny Wielkiej przez rok opiekował się tutejszym zborem luterańskim Adam Karpowiusz (Carpov), który zimą 1709 roku objął zbór w Bolszewie.

Dawniej w parafii mówiono też po kaszubsku. Z ksiąg kościelnych wynika, że w 1636 roku przyjęto we Wrześciu kościelnego, który rozumiał po kaszubsku — po to, by służył duchownemu przy starych kaszubskich ludziach, uczył kaszubskie dzieci niemieckiego katechizmu, a w kościele, jak było w zwyczaju, śpiewał i czytał po kaszubsku. W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus), w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę. Nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku.

W 1784 roku Wrzeście liczyło 18 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należały do niego Rogawica, Kukowo, Wiklino i Swochowo.

Kaszubski jako język nabożeństwa zanikł tu około 1778 roku. Według raportu pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie; w 1821 roku kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się już tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Proboszcz Carl Georg Gottlob Riese, który prowadził parafię we Wrześciu w latach 1786–1826, kazań po kaszubsku już nie głosił. Niewiele zostało też ze świadectw pisanych: plebania spłonęła 8 listopada 1825 roku, a akta kościelne — w 1835 roku.

Ze starej świątyni przeniesiono do nowej część wyposażenia: gładką mosiężną chrzcielnicę z 1640 roku oraz całun z 1651 roku, haftowany złotem, srebrem i czerwonym jedwabiem, z czterema herbami; z jego inskrypcji dało się odczytać już tylko imię „Clara von Mitzlav”. Neogotycki kościół zaprojektował słupski inspektor budowlany L. Heithaus. Z czasów ewangelickich zachowały się ołtarz, chrzcielnica, empora, prospekt organowy i obraz olejny „Zdjęcie z krzyża” z końca XIX wieku. Daty powstania organów Völknera źródła nie podają — łączy się ją z czasem budowy kościoła; w 1973 roku wyremontował je Jerzy Kurecki. Na początku XX wieku wzniesiono plebanię z mieszkaniem dla rodziny proboszcza. W ołtarzu dawnego kościoła we Wrześciu znajdował się obraz olejny Złożenia Chrystusa do grobu z początku XIX wieku.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XIV, 1895) podaje, że w 1885 roku we wsi Wrzeście było 216 mieszkańców, w tym 214 ewangelików i 2 katolików, a w dobrach rycerskich 220 mieszkańców, w tym 218 ewangelików i 2 katolików; katolicy należeli do parafii w Słupsku. W 1914 roku pastorem we Wrześciu był Brinkmann. W 1924 roku parafia skupiała 1450 ewangelików, a w 1932 roku cały okręg duszpasterski — 1670. Patronat sprawował wtedy właściciel majątku Anhalt (Kempen i Freist). Wrzeście było siedzibą parafii w superintendenturze Słupsk-Stare Miasto Kościoła unii staropruskiej.

Parafia obejmowała między innymi Beckel, Kempen, Lübzow, Roggatz, Schwuchow i Seddin. W 1940 roku parafia liczyła 1485 wiernych, a sama wieś — 484 mieszkańców w 1939 roku, niemal wyłącznie ewangelickich. Ostatni proboszcz, ks. Reinhold Roll, prowadził parafię od 1928 roku do 7 czerwca 1946 roku.

Armia Czerwona zajęła wieś 8 marca 1945 roku; latem tego roku przejęli ją polscy osadnicy, a kościół ewangelicki przeszedł w ręce Kościoła rzymskokatolickiego.

Tutejszy cmentarz to duże założenie w północnej części wsi, po wschodniej stronie drogi do Lękwicy, używane do dziś zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem jako cmentarz parafialny. Właśnie dlatego zachowało się z niego niewiele: intensywne użytkowanie i akty dewastacji dawnych nagrobków sprawiły, że wolna od współczesnych grobów pozostała już tylko część południowo-zachodnia.

Parafię Przemienienia Pańskiego we Wrześciu, wydzieloną z parafii w Gardnie Wielkiej, z kościołem filialnym w Zelkowie, erygował dekret z 25 stycznia 1974 roku.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1721 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Jana Wilda Rogawicę i Swochowo przeniesiono do parafii przy wizytacji z 1590 roku, według Ernsta Müllera (s. 495) — na prośbę proboszcza Michaela Grotego, następcy Joachima Göte (ordynowanego w 1585 roku).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XIV, hasło „Wrzeszcz”; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 495–496; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 10; Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), hasło „Wrzeście (powiat słupski)”; Portal internetowy Diecezji Pelplińskiej (diecezja-pelplin.pl), strony parafii — Wrzeście; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 495–496; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 126; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 200; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Wrzeście”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 9 (286)/2026, s. 11–14; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 348; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1974, nr 2, s. 42–44; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 170; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 207; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.