Wytowno — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz w Wytownie (po niemiecku Weitenhagen) założono na południowy zachód od zabudowań, przy drodze prowadzącej ku wsi Smużki; do dziś jest użytkowany jako parafialny, a portal cmentarze.slupsk.pl umiejscawia go ogólniej na zachodnim skraju wsi, przy drodze do Ustki. Pierwotnie był dwukwaterowy, a dzieliła go wzdłużna aleja obsadzona w części daglezjami. Ceglany słup bramy pochodzi z czasów niemieckich.

W 1994 roku odnotowano, że nagrobki dawnego cmentarza usunięto z ich miejsc i złożono w jego centralnej części; na początku 2012 roku powiadomiono regionalną prasę o usunięciu pozostałości po kamiennych nagrobkach, które miały wrócić na dawne miejsca. W 2004 roku na cmentarzu, użytkowanym przez polskich mieszkańców, nie było niemieckich grobów; przy ogrodzeniu leżał jeden odłamany żeliwny krzyż Auguste Katzke (ur. 23 września 1859, zm. 10 stycznia 1930). Z krzyży żeliwnych ocalał jeden, upamiętniający Auguste Ratzke, zmarłą w 1930 roku; stoi na południowo-zachodnim skraju cmentarza.

W 1773 roku zniesiono tu wspólne użytkowanie gruntów i oddzielono rolę dworską od chłopskiej. W 1784 roku Wytowno liczyło 38 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian, był też dom wdowy po pastorze. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, z filią w Machowinie; należało do niego także Machowinko, którego właściciel współsprawował patronat. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Wytowno w dwóch wierszach: gmina wiejska (strona 174, pozycja 142) liczyła 257 ewangelików i jednego katolika, obwód dworski (strona 184, pozycja 318) — 264 ewangelików i żadnego katolika.

Wytowno, wieś w powiecie słupskim (Kreis Stolp) w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze, stanowiło przed 1945 rokiem siedzibę własnej parafii luterańskiej. W 1907 roku należała ona do synodu słupskiego miejskiego („Synode Stolp Stadt”) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Kościołem filialnym była świątynia w Groß-Machmin (Machowino), a do parafii należały Klein-Machmin (Machowinko), Bedlin (Bydlino) i Carzin (Karżcino); kolacja spoczywała w rękach właścicieli tych dóbr oraz dóbr Klein-Machmin.

W 1925 roku, jak podaje konsystorz pomorski, pastor Jäckel odszedł stąd 1 maja do Demmina, a z dniem 16 września pastorem w Wytownie został Scheel, dotąd wikariusz w Gülzow w okręgu nowogardzkim. W 1926 roku kościół otrzymał od właściciela dóbr rycerskich von Brack-Husena i jego żony Wery z domu von Bandemer dwa dębowe, rzeźbione krzesła ślubne. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1900 dusz i filię w Groß Machmin (Machowino), oddaloną o 5 kilometrów. Pastorem był wtedy Walter Scheel.

W 1940 roku parafia liczyła 1910 wiernych. Ostatnim znanym duchownym parafii ewangelickiej był Ernst Koch — konsystorz pomorski wymienia go w 1942 roku jako kapitana i „Pfarrer in Weitenhagen, Kirchenkreis Stolp-Stadt”.

We wsi zachował się kościół szachulcowy, wzniesiony — podobnie jak jego wyposażenie z ołtarzem — zapewne w drugiej połowie XVII wieku. Wieżę postawiono z cegły na fundamencie z kamienia polnego; wejście zachodnie mieści się w ostrołukowej blendzie i jest przesklepione ostrymi łukami. Inwentarz zabytków powiatu słupskiego z 1894 roku zastrzega, że jeśli wieża w ogóle zawiera relikty średniowieczne, to przebudowy zmieniły ją tak dalece, że trudno je rozpoznać. Wieżę i kościół odnowiono w 1880 roku, a o starszej przebudowie świadczą sztukatorskie obramienia okien nawy we wnętrzu, wykonane w XVIII wieku.

Dziś świątynia jest rzymskokatolicka, pod wezwaniem świętego Franciszka z Asyżu. W latach 1946–1947 proboszczem w Wytownie był ksiądz Jan Zieja; formalnie parafię erygowano 25 stycznia 1968 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W źródłach nazwisko z ocalałego żeliwnego krzyża brzmi raz Ratzke, raz Katzke.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1942; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Stolp”, Stettin 1894, s. 103 (hasło Weitenhagen); „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk Köslin), Stettin 1912, s. 483–484 (hasło Weitenhagen); K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 238; Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim (portal cmentarze.slupsk.pl, Jarosław Dąbrowski), hasło Wytowno; Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram „Jan Zieja” (1944.pl); Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, parafia pw. św. Franciszka z Asyżu w Wytownie (diecezjakoszalin.pl); R. de Malachinski, „Grabsteine auf ehemaligen deutschen Friedhöfen im Kreis Stolp in Pommern”, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj–lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudię Fredrich; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1015–1016; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 176–177.