Wytowno — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Franciszka z Asyżu)

Wytowno, po niemiecku Weitenhagen, to wieś nad jeziorem, wzmiankowana już w XIV wieku. Stoi w niej kościół z drugiej połowy XVII wieku — budowla z muru pruskiego, bez wyodrębnionego prezbiterium, której murowana wieża i zachodnia przybudówka są starsze od nawy. Całość odnowiono w 1880 roku. Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy. Józef Szymański przytacza pismo księdza Jana Ziei z 24 listopada 1945 roku, w którym ten przewidywał, że zamieszka „przy kościółku poewangelickim w Weitenhagen”, trzy kilometry od Orzechowa (Freichow), gdzie miał powstać Uniwersytet Ludowy.

Według Szymańskiego od 2 kwietnia 1946 roku do końca sierpnia 1947 roku Zieja był proboszczem w Wytownie; sam pisał, że od 2 kwietnia 1946 roku objął placówki duszpasterskie w Wytownie, Objeździe i Machowinie, a od 1 maja osiada w Wytownie.

Wieś przyjęła protestancki charakter wraz z reformacyjnymi postanowieniami sejmu trzebiatowskiego z 13 grudnia 1534 roku. Tutejsza parafia należała odtąd do synodu słupskiego — w 1907 roku do synodu słupskiego miejskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Kościół filialny stał w Machowinie (Groß Machmin), a do parafii należały ponadto Klein-Machmin, Bedlin i Carzin; prawo powoływania duchownego mieli właściciele tych dóbr.

Lista tutejszych duchownych zaczyna się jeszcze przed sejmem trzebiatowskim: kronika parafialna wymienia około 1530 roku duchownego Zinkla. O jego następcy Joachimie Lüdeke, ordynowanym w 1563 roku, matrykuła kościelna w Machowinie z 12 lipca 1590 roku notuje, że przybył z Polski, skąd musiał uchodzić z powodu wyznania; był wtedy w Wytownie od dwóch lat i trafił tu w 1587 albo 1588 roku (poprawka Müllera, s. 583). Martin Westphal, ordynowany w Szczecinie przez Jakoba Fabriciusa, prowadził parafię od 1652 roku i zmarł w 1690 roku. Paul Klein zrezygnował w 1724 roku z powodu słabnącego wzroku i zmarł w 1740 roku w wieku 76 lat. Za Andreasa Joachima Albertiego, syna proboszcza z Wrześcia, wybudowano w 1770 roku nową plebanię i dom kościelnego.

W 1784 roku Wytowno liczyło 38 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian. Filią kościoła było Machowino, a należało do niego także Machowinko, którego właściciel współsprawował patronat; w 1773 roku zniesiono tu wspólne użytkowanie gruntów i oddzielono rolę dworską od chłopskiej. W 1784 roku w Wytownie, po niemiecku Weitenhagen, był — obok kościoła parafialnego (macierzystego) w synodzie słupskim — dom wdowi dla wdów po pastorach.

Potem przez trzy czwarte wieku parafię prowadziła jedna rodzina: Johann Ludwig Arnold od 1804 do 1838 roku i jego syn Heinrich Ludwig, urodzony 18 września 1808 roku w Wytownie, do 1879 roku. Syn przybrał nazwisko Eggebert po przodku, lekarzu Johannie Eggebercie (1671), bo takim warunkiem obwarowane było rodzinne stypendium. Ernst Friedrich Hentschel, proboszcz od 1879 roku, został w lutym 1894 roku superintendentem synodu słupskiego miejskiego. Jako miejscowy proboszcz uczestniczył on 20 grudnia 1882 roku w poświęceniu nowego kościoła filialnego w Machowinie, którego dokonał generalny superintendent Jaspis.

W czerwcu 1892 roku Hentschel, wówczas królewski zarządca superintendentury i powiatowy inspektor szkolny, ogłosił wraz z żoną Gertrud z domu Arnold-Eggebert, noszącą nazwisko rodziny poprzednich proboszczów, zaręczyny ich jedynej córki Gertrud z pastorem Johannesem Wentzlaffem z Wrześcia. Zmarł w Wytownie 6 maja 1904 roku, w 63. roku życia, po długiej i ciężkiej chorobie, jako królewski superintendent i powiatowy inspektor szkolny; pogrzeb odbył się we wtorek 10 maja w Wytownie.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w latach 1600–1651 pastorem w Wytownie, po niemiecku Weitenhagen, był David Gröper, który do 1627 roku mieszkał w Słupsku, dopóki nie zbudowano tu plebanii; w latach 1724–1756 urzędował Kaspar Starckow z Darłowa, a od 1905 roku — Paul Köpke. Pastor Köpke zginął 3 sierpnia 1916 roku: podczas kąpieli w morzu, wzburzonym przez sztorm, jego, dwunastoletniego syna i pannę Chemnitz porwała nagle wysoka fala; po pół godzinie morze oddało ciała pastora i dziewczyny, ciała chłopca nie zdołano wtedy odnaleźć. Już we wrześniu 1916 roku ogłoszono, że probostwo w Wytownie — dwa kościoły, 2000 dusz, uposażenie podstawowe 4500 marek i zupełnie nowa plebania — zostanie obsadzone od 1 kwietnia 1917 roku, a zgłoszenia przyjmuje patronat: D. von Bandemer z Wytowna i von Zitzewitz z Machowinka.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XIII, 1893) w 1885 roku wieś Wytowno, po niemiecku Weitenhagen, liczyła 278 mieszkańców wyznania ewangelickiego, a dobra rycerskie — 242 ewangelików i jednego katolika.

Ostatnim znanym duchownym tej parafii był Ernst Koch — konsystorz pomorski wymienia go w 1942 roku jako kapitana i „Pfarrer in Weitenhagen, Kirchenkreis Stolp-Stadt”. Wcześniejszą obsadę podaje ten sam organ: pastor Jäckel odszedł stąd 1 maja 1925 roku do Demmina, a z dniem 16 września 1925 roku pastorem w Wytownie został Scheel, dotąd wikariusz w Gülzow w okręgu nowogardzkim. W 1926 roku kościół otrzymał od właściciela dóbr rycerskich von Brack-Husena i jego żony Wery z domu von Bandemer dwa dębowe rzeźbione krzesła ślubne.

W sierpniu tego roku prasa zapowiadała przyjazd prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga do Wytowna na uroczystość ślubu jego wnuka, pana von Brockhusena, z panną von Bandemer: w niedzielę 15 sierpnia rano prezydent miał wyruszyć pociągiem do Słupska, gdzie w ratuszu miano mu wręczyć dyplom honorowego obywatelstwa miasta i gdzie miał wziąć udział w otwarciu nowego stadionu „Hindenburg-Kampfbahn”, a późnym popołudniem pojechać samochodem do Wytowna.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1900 dusz i filię w Groß Machmin, oddaloną o 5 kilometrów. Pastorem był wtedy Walter Scheel. Patronat nad Weitenhagen sprawowali pani von Bandemer z Weitenhagen i właściciel majątku von Zitzewitz z Klein Machmin, a nad Groß Machmin właściciel majątku von Uckermann z Groß Machmin i właściciel majątku, prezydent policji von Puttkamer z Karzin.

W 1940 roku parafia liczyła wraz z filią w Machowinie blisko 1910 wiernych.

We wnętrzu kościoła zachowało się bogate wyposażenie z czasów ewangelickich: ołtarz z drugiej połowy XVII wieku z gotyckimi rzeźbami, ambona łącząca elementy barokowe i neogotyckie, empora z połowy XVIII wieku, prospekt organowy z XIX wieku, zawieszony pod stropem model statku wotywnego z napisem „Soli Deo Gloria” oraz złocony srebrny kielich z 1662 roku, ufundowany przez Margaretę Agnes von Winterfeld. Jest tu także epitafium pastora Westphala z 1680 roku, przedstawiające duchownego z rodziną u stóp ukrzyżowanego Zbawiciela; epitafium to odnotował w spisie duchownych Pomorza Ernst Müller. Przed kościołem stoi przedwojenny pomnik parafian poległych w pierwszej wojnie światowej. Kielich i pomnik poległych przetrwały na miejscu po 1945 roku. Inaczej było z księgami kościelnymi.

Pastor Werner Lindenberg, który jesienią 1945 roku przyjechał do Słupska, zapisał we wspomnieniach, że w Wytownie polski sołtys skonfiskował księgi kościelne przechowywane na plebanii ewangelickiej i natychmiast spalił je w piecu chlebowym; Wojciech Skóra, który przytacza tę relację, zastrzega, że wspomnienia Lindenberga są mocno emocjonalne i fragmentami przesadzone.

Wnętrze nawy kościoła w Wytownie zdobiły stiukowe obramienia okien z XVIII wieku. Środkowa część nastawy ołtarzowej przedstawia Ukrzyżowanie, a zwieńczenie — Zmartwychwstanie; obie sceny wykonano jako malowaną rzeźbę w drewnie. W kościele ustawiono kilka rzeźbionych figur z dawnej świątyni, uznanych przez Böttgera za prace z drugiej połowy XV wieku — wśród nich świętą Annę Samotrzecią, Marię z Dzieciątkiem i Chrystusa z księgą. Haftowane nakrycie ołtarza z zielonego jedwabiu nosi datę 1771. Pęknięty dzwon miał relief Ukrzyżowanego z dwiema postaciami — taki sam jak w Machowinie — i napis z imionami członków rodziny Hamel, a drugi dzwon, o wydłużonym profilu, był średniowieczny.

W listopadzie 1893 roku prasa donosiła, że w ludwisarni Gustava Colliera w Zehlendorfie powstaje dla Wytowna trójgłos nastrojony na A–Cis–E; przetopiono na niego bardzo stary dzwon, który pękł w Święto Reformacji 1891 roku. Na dzwonach uwieczniono imiona obu patronów kościoła, Wilhelma von Bandemera z Wytowna i Eduarda Petersena z Machowinka, oraz starszych zboru i przedstawicieli gminy. Czy przetopiony dzwon był tym samym, który opisuje wyżej Böttger, notatka nie mówi.

Dawny cmentarz leży na południowy zachód od zabudowań, przy drodze do Smużek, i do dziś służy jako parafialny. Pierwotnie był dwukwaterowy, przedzielony wzdłużną aleją obsadzoną częściowo daglezjami — to jedyny cmentarz w powiecie z taką roślinnością. W 1994 roku odnotowano, że nagrobki usunięto z ich miejsc i złożono w centralnej części cmentarza; na początku 2012 roku prasę regionalną powiadomiono o usunięciu pozostałości kamiennych nagrobków, które miały wrócić na dawne miejsca.

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 1 kwietnia 1964 roku, a parafię erygowano 25 stycznia 1968 roku. Z dostępnych źródeł nie wynika, jaki był kościelny status tutejszej placówki przed erekcją parafii. Dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem świętego Franciszka z Asyżu.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Weitenhagen mit Großmachmin), zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1652 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kielich z herbem rodu von Winterfeld datowany jest w jednym miejscu na pierwszą połowę XVII wieku, w innym — na 1662 rok. W orzeczeniu o wpisie do rejestru zabytków z 2 lutego 1961 roku urząd nazwał świątynię kościołem parafialnym, należącym do parafii rzymskokatolickiej w Wytownie, a według strony diecezji parafię erygowano w 1968 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XIII, hasło „Weitenhagen”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1015; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 483–484, 583; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 103, 104, 105; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1942; Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) / cmentarze.slupsk.pl — Wytowno; kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem świętego Franciszka — Zabytek.pl; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 11/2024; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 238; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1015–1016; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1961, nr 8, poz. 47 (orzeczenie nr 318 z 2 lutego 1961 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 176–177; „Der Reichsbote” (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 25 czerwca 1892 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Abendpost” (Berlin), 14 listopada 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 10 maja 1904 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 6 sierpnia 1916 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 2 września 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Rheinische Volkswacht” (Kolonia), 16 sierpnia 1926 roku, s. 5 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 150; J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 406, 410; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.