Ząbinowice — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Ząbinowicach nie jest wpisany do rejestru zabytków; figuruje w ewidencji zabytków gminy Bytów jako historyczny cmentarz wiejski na działce numer 22. Opisywano go jako teren o zatartej granicy z lasem, z nieczytelnym układem ścieżek i kwater. Ząbinowice, po niemiecku Gersdorf, po kaszubsku Zãbienica, leżą trzy i pół kilometra na południowy wschód od Bytowa; przed 1945 rokiem należały do powiatu bytowskiego w rejencji koszalińskiej, w pruskiej prowincji Pomorze.

Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje pierwszą wzmiankę z 1335 roku, pod nazwą Sambinow. Komtur domowy Bytowa, brat Niclas von der Frantz, nadał 3 lutego 1350 roku cztery wolne włóki w Borzytuchomiu „swojemu wiernemu sołtysowi Jerzemu z Gersdorfu”; według inwentarza sołtys zrzekł się wtedy urzędu we wsi, która od niego wzięła nazwę. U Cramera miejscowość występuje pod pełniejszą nazwą Georgendorf, a od 1390 roku siedział tu — obok własnego Pomyska — ród von Pomeiske, z którego wychodzili sędziowie ziemscy ziemi bytowskiej. Należącą do rodu część majątku sprzedano w 1746 roku Peterowi Georgowi von Puttkamerowi, a od 1902 roku majątek dzielono pod osadnictwo.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Ząbinowice były szlachecką siedzibą z luterańskim nauczycielem i 13 ogniskami (domostwami), wcieloną do parafii w Bytowie. Ząbinowice leżały milę na wschód-południowy wschód od Bytowa, przy jeziorze Piaschen. Obok folwarku mieszkało czterech gospodarzy i dwóch zagrodników; była karczma i kuźnia.

Kościoła nie miała żadna z tutejszych wspólnot: i ewangelicy, i katolicy należeli do parafii w Bytowie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Ząbinowice dwukrotnie: gmina wiejska (strona 196, pozycja 8) liczyła 102 ewangelików, bez katolików, a obwód dworski (strona 198, pozycja 50) — 192 ewangelików i dwudziestu katolików. Leksykon Meyersa podaje dla wsi 385 mieszkańców według spisu z 1910 roku.

Według Meyersa wieś miała własny urząd stanu cywilnego i własny obwód urzędowy. Inwentarz z 1938 roku notuje dla wsi stan z 1936 roku: 344 mieszkańców, w tym 30 katolików.

Po 1945 roku wieś włączono do Polski, a ludność niemiecką wysiedlono. Cmentarz leży nieopodal dawnego majątku dworskiego, po wojnie zamienionego na państwowe gospodarstwo rolne. Starszy mieszkaniec Ząbinowic opowiadał w październiku 2026 roku, że był to duży cmentarz. Po wojnie zostało we wsi jeszcze trochę dawnych mieszkańców, którzy na niego chodzili; potem cmentarz rozgrabiono. Przyjeżdżano i zabierano wszystko, co się dało: kamień z nagrobków wykorzystywali kamieniarze na nowe płyty nagrobne, a inni do budowy domów i ogrodzeń. Z dawnych znaków zostały, jak mówił, tylko te trzy głazy. To relacja ustna, której nie potwierdza żaden dokument.

Dziś Ząbinowice liczą 422 mieszkańców. W październiku 2026 roku cmentarz odnaleziono w lesie na skraju wsi, około kilometra na północny zachód od punktu, w którym atlas umieszczał go dotąd według położenia samej wsi. Zachowały się na nim polne głazy nagrobne, ustawione w rzędzie pod bukami i dębami, a także kamienne obramienia grobów. Na jednym z głazów wyryto krzyż i nazwisko Vahlow; na innym, z wyrytym nazwiskiem w pierwszym wierszu, odczytać można dziś tylko pojedyncze litery i cyfry.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1086; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 195 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. 1, Königsberg 1858; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 196–199, pozycje 8 i 50; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 564, hasło Gersdorf nr 9; oględziny terenowe, fotografie i relacja mieszkańca zebrane podczas wizyty autora atlasu, 5 października 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1086.