Żabno (gmina Starogard Gdański) — cmentarz ewangelicki

Żabno w gminie Starogard Gdański ma dawny cmentarz ewangelicki. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 117 dla tej gminy i opisuje wprost jako poewangelicki. Ewidencja nie podaje ani daty założenia cmentarza, ani jego powierzchni, ani numeru działki. Żabno w gminie Brusy ma własny cmentarz przy przystanku kolejowym na szlaku z Chojnic do Brus, a niemiecką nazwę Saaben nosiła także wieś w powiecie miasteckim.

Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z lat 1582–1583, przeprowadzona z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego, wymienia Żabno wśród wsi świadczących na kościół w Kokoszkowach: płaciło po sześć groszy z każdego domu (wydanie S. Kujota, „Fontes” Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, s. 67–68). Wizytacja dekanatu starogardzkiego z około 1595 roku notuje, że Żabno było wsią królewską, a siedmiu jej poddanych płaciło dawniej proboszczowi po półtora korca żyta i tyleż owsa. W chwili wizytacji nie płacili nic — jak zapisano, dlatego że „są heretykami i uczęszczają do Starogardu” (tamże, s. 294). Parafią katolicką, od której się odsunięto, były Kokoszkowy.

🟡 Według „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” (t. IV, hasło Kokoszki, s. 255) tamtejszy kościół wskutek Reformacji przez długi czas trzymali luteranie, a dopiero w 1596 roku biskup kujawski Rozrażewski poświęcił go na nowo i oddał katolikom; Marian Biskup i Andrzej Tomczak (1955, s. 68) także wymieniają go wśród kościołów, które posiadali protestanci. Wizytacja z 1583 roku odnotowała jednak przy nim plebana, o którym wielu mówiło, że udziela Komunii pod dwiema postaciami (wydanie Kujota, s. 68); w 1584 roku nowy pleban przyznał, że wcześniej także tak jej udzielał, i nazwał wszystkich mieszkańców heretykami, ale po upomnieniu — jak zapisano — tego zaprzestał i otrzymał rozgrzeszenie (s. 229–230). W katalogu kościołów odzyskanych przez katolików w lipcu i sierpniu 1596 roku Kokoszkowów nie ma (s. 535–536).

Folwark Zabben zbudowali starostowie na włókach Linowca. W 1757 roku dostał go, razem z Okollo, von Owidzki w dzierżawę wieczystą na pięćdziesiąt lat. Owidzki wydzierżawił folwark dwóm arendarzom luterańskim za 333 talary 30 groszy od piętnastu włók.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 53 mieszkańców: 38 luteranów i 15 katolików, przy parafii luterańskiej w Starogardzie (Stargard). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Saaben jako majątek w dzierżawie wieczystej z 37 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 381, w tym 282 ewangelików, 92 katolików i sześciu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim; katolicy — do parafii w Kokoszkowach. Wieś miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z grudnia 1885 roku wykazał we wsi 367 mieszkańców: 258 ewangelików, 102 katolików i siedmiu Żydów. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 529 mieszkańców, wśród nich 386 rzymskich katolików i 143 ewangelików. W 1921 roku narodowość polską podały 384 osoby, niemiecką 145.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Starogard Gdański (Preußisch Stargard) i podaje tu 321 ewangelików.

Źródła: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — wizytacja z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego, 1582–1583; S. Kujot (wyd.), „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae”, „Fontes” Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 67–68 (wizytacja 1582–1583), 229–230 (wizytacja 1584), 293–294 (wizytacja około 1595) i 535–536 (katalog kościołów odzyskanych w 1596 roku); M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 68; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, hasło Kokoszki, s. 255; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Pr. Stargardt; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Starogard Gdański, pozycja 117; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 70, nr 208; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 218, pozycja 214; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 155; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 60; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.