Żabno — cmentarz ewangelicki

Żabno, po niemiecku Zabno, leżało w powiecie chojnickim, przy szosie chojnickiej, trzy kilometry od Brus i trzynaście od stacji kolejowej w Rytlu. Były to dobra rycerskie o obszarze 507 hektarów, z czego 239 przypadało na rolę, 76 na łąki, a 170 na las.

Nadanie pochodzi z 1344 roku, kiedy komtur tucholski Konrad Vullekop dał wiernemu Konradowi i jego prawowitym spadkobiercom dwadzieścia włók w Żabnie, między Brusami, Czarnowem i Czyczkowami. W zamian wymagano zwykłej służby rycerskiej. Pruskie księgi hipoteczne pokazują, jak Łukowiczowie skupili Zabno: Krzysztof Łukowicz kupił jedną część w 1767 roku od Michała, Feliksa i Stanisława Zabińskich, drugą w 1774 roku od braci Andrzeja, Aleksandra i Augustyna Zabińskich, a trzecią, po Lehwald-Jezierskich, przejął w 1782 roku. W tych samych księgach czwartą część zapisano od 1702 roku na Prądzyńskich. W wykazie wasali z 1774 roku 42-letni Krzysztof Łukowicz, były urzędnik dworu koronnego (Krontischdecker), mieszkał w Zabnie.

W XIX wieku majątek przechodził z rąk do rąk: od dawnych właścicieli, Łukowiczów, nabył go za pięć tysięcy talarów Schmidt, potem Raschke za dwadzieścia dwa tysiące, a w 1891 roku Różek z Czyszków — za sto osiemdziesiąt tysięcy marek.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Zabno jako majątek rycerski. Notował tu sześć domów mieszkalnych i 130 mieszkańców, w tym 61 ewangelików i 69 katolików. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 124 mieszkańców: 79 katolików i 45 ewangelików. Te same liczby, z tego samego spisu, podaje Słownik geograficzny. Spis kieruje ewangelików do parafii Friedrichsbruch w Kosobudach (Kossabude), wydzielonej w 1863 roku z parafii w Mokrem (Mockrau).

Według spisu ksiąg metrykalnych Bära jej księgi chrztów, ślubów i zgonów zaczynają się w 1863 roku, a duplikaty z lat 1863–1874 przechowywano w sądzie obwodowym w Chojnicach. Katolików ten sam spis przypisuje do parafii w Brusach.

Cmentarz założono w drugiej połowie XIX wieku; w miejscowej pamięci przetrwał pod nazwą „Ritinek”. Leży niedaleko przystanku kolejowego Żabno na szlaku z Chojnic do Brus, na południowy wschód od niego, przy leśnej drodze do Czarniża; jest nieogrodzony i wchłonięty przez las. Zachował się szczątkowo, o nieczytelnym układzie, z najstarszym nagrobkiem z lat siedemdziesiątych XIX wieku. Reszty dopełniła nawałnica z nocy z 11 na 12 sierpnia 2017 roku. Zniszczyła las i pozostałe nagrobki.

Obiekt ujęto w wykazie zabytków gminy Brusy pod pozycją 321, a w wykazie wojewódzkim pod pozycją 207.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Friedrichsbruch i podaje tu 8 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 118; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XIV, hasło „Żabno” (1.); gminny program opieki nad zabytkami gminy Brusy, poz. 321; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Brusy, poz. 207; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 497–498; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 116; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 331 (s. 14), nr 1380 (s. 133); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 52–53; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57.