Ząbrsko Dolne — cmentarz ewangelicki

Po ewangelickich mieszkańcach Ząbrska Dolnego pozostał cmentarz, dziś nieczynny. Ujmuje go wojewódzka ewidencja zabytków w wykazie gminy Przywidz; w źródłach nie znaleziono daty jego założenia.

Ząbrsko Dolne — po niemiecku Niedersommerkau, w spisie z 1885 roku zapisane jako Nieder Sommerkau — to wieś na Wyżynie Gdańskiej, na Kaszubach, w gminie Przywidz i dzisiejszym powiecie gdańskim. Przed 1920 rokiem należała do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 — do powiatu Danziger Höhe na terenie Wolnego Miasta Gdańska. W latach 1939–1945 wieś należała do powiatu ziemskiego Danzig (Landkreis Danzig).

W wizytacji kanonika kruszwickiego Trochowskiego z 1766 roku Przywidz opisano jednym zdaniem: nie ma duchownego, wszyscy są ewangelikami. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 49 mieszkańców: 26 luteranów i 23 katolików, przy czym do luteranów dojeżdżał wówczas duchowny z Rheinfeldu.

Ośrodkiem życia kościelnego był pobliski Mariensee, czyli Przywidz. Parafia ewangelicka powstała tam wraz z budową kościoła, który od 1830 roku wznosił własnym kosztem gdański kupiec Steffens, właściciel majątku. W 1832 roku poświęcono świątynię w Przywidzu. Stanęła na ówczesnym cmentarzu katolickim; katolicy mieli wtedy w Przywidzu kościół filialny, który rozebrano jako grożący zawaleniem w kwietniu 1851 roku.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Nieder Sommerkau jako królewską wieś chłopską z siedmioma gospodarstwami chłopskimi i czterema zagrodami chałupniczymi. Notował tu 12 budynków mieszkalnych i 117 mieszkańców, w tym 53 ewangelików i 64 katolików. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał we wsi 93 osoby, z czego 56 ewangelików i 37 katolików. W tym samym spisie ewangelików przypisano do parafii w Przywidzu (Mariensee), a katolików do Pręgowa Dolnego.

Według Heidna ewangelicy z Ząbrska Dolnego należeli do parafii w Przywidzu, a ewangelicy z Ząbrska Górnego — do parafii w Przyjaźni.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a wspólnota się rozproszyła.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 41 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 144, nr 322; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 421–422, hasło „Mariensee” w diecezji Karthaus; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, aneks I: wizytacja kanonika kruszwickiego Trochowskiego z 1766 roku, s. 86 protokołu; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Przywidz (pozycja 177); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 190; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 582; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133, pozycja 404; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.