Zagórzyca — cmentarz przykościelny (Sageritz)

Cmentarz w Zagórzycy, po niemiecku Sageritz, rozłożył się w środku wsi, wokół kościoła. Zajmował znaczną przestrzeń, miał kształt nieregularny i był gęsto zapełniony krzyżami znaczącymi mogiły, z których wiele otaczały żeliwne, ażurowe ogrodzenia.

Zagórzyca była wsią królewską w urzędzie słupskim, w powiecie słupskim, rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Kościół stał tu od średniowiecza, a po Reformacji służył parafii luterańskiej; Müller opisuje go jako kościół macierzysty (Mater) w synodzie słupskim staromiejskim, z prawem kolacji w ręku panującego. Wykaz duchownych otwiera Johann Driese, który według matrykuły z 24 lipca 1590 roku sprawował urząd od dwudziestu dziewięciu lat.

W 1784 roku Zagórzyca leżała półtorej mili na wschód od Słupska, przy wielkim trakcie z Berlina do Gdańska. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, siedmiu gospodarzy — wśród nich sołtys i karczmarz — i dwóch zagrodników; był dom wdowy po pastorze i kolon pastora — razem 17 dymów. Do kościoła, macierzystego w synodzie słupskim, należały Mianowice, Stara i Nowa Dąbrowa oraz nowa owczarnia Pappritzfelde. W tym opisie wcielona była do niego również wieś Karżniczka (Deutsch Carstnitz). Obecną murowaną świątynię wzniesiono w latach 1830–1844 i przebudowano na początku XX wieku.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zastał w Zagórzycy 573 ewangelików i dwóch Żydów, bez katolików; urząd stanu cywilnego i siedziba okręgu urzędowego mieściły się w Mianowicach (Mahnwitz).

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1816 dusz. Według poprawek do tego spisu pastor Wilhelm Harnitz już nie żył. W 1942 roku ogłoszono, że „Pfarrstelle in Sageritz, Kirchenkreis Stolp-Altstadt, staatlichen Patronats” jest wolna, ponieważ dotychczasowy proboszcz zmarł, i że ma zostać obsadzona natychmiast — tym razem przez władzę kościelną, nie przez patrona. W ogłoszeniu zapisano, że plebania stała na miejscu. Następcę powołano z dniem 1 października 1942 roku: został nim Helmut Skrodzki, dotąd wikariusz w Groß-Spiegel w okręgu kościelnym Dramburg. Ten sam rocznik przynosi nekrolog: 29 grudnia 1941 roku poległ na froncie wschodnim jeden z parafian Zagórzycy, a konsystorz opatrzył listę poległych wersetem z Listu do Rzymian.

Po 1945 roku kościół i otaczający go cmentarz przejęła parafia rzymskokatolicka, a teren oczyszczono z nagrobków; pozyskany kamień posłużył do wzniesienia muru opasującego świątynię. Przetrwały dwie bramy wejściowe z datami 1924 i 1936 oraz fragment krzyża z grobu naczelnika gminy Reinholda Wenzlaffa, pochowanego w 1944 roku. W Zagórzycy stoi granitowy pomnik ku czci pochowanych tu w latach 1485–1948, z trójjęzyczną — niemiecką, polską i angielską — inskrypcją wymieniającą wsie należące do parafii. Rainer Steingräber, przewodniczący Stolper Heimatkreise e.V., stowarzyszenia dawnych mieszkańców powiatu słupskiego, wymienia Zagórzycę wśród miejsc, w których stowarzyszenie postawiło tablicę pamiątkową. Część dawnego cmentarza, ocieniona starodrzewem klonów, lip i dębu, służy dziś jako miejsce współczesnych pochówków.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 74 (1942); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 10/2023; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 42; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Sageritz, s. 509; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strony 174–175, pozycja 108); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933–934; R. Steingräber (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 29 października 2026 roku; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172 i 247.