Zagórzyca — kościół ewangelicki (Sageritz)

Kościół w Zagórzycy, po niemiecku Sageritz, stoi na najwyższym punkcie wsi. Dzisiejszą murowaną budowlę wzniesiono w latach 1830–1844, po części z kamienia pozostałego po dawnym zamku. Pierwotnie była to prosta bryła bez wieży; wieżę dobudowano w 1903 roku, a zakrystię po wojnie. Od 1 czerwca 1951 roku jest to kościół rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem świętego Józefa.

Powstanie pierwszego kościoła datuje się, według przypuszczeń, na 1284 rok — była to drewniana świątynia, w której głoszono kazania po niemiecku. Reformacja objęła te strony po postanowieniach sejmu trzebiatowskiego z 1534 roku. Zagórzyca była wsią królewską w domenie słupskiej, a prawo obsadzania parafii należało do panującego. Najstarszy znany tutejszy proboszcz, Johann Driese, miał w lipcu 1590 roku za sobą 29 lat służby; jeden z jego późniejszych następców, Michael Müller, sprawował jednocześnie urząd duchownego przy kościele zamkowym w Słupsku. Około 1820 roku drewniany kościół spłonął od uderzenia pioruna.

Z ewangelickiego wyposażenia przetrwała pamięć o pozłacanym kielichu komunijnym z 1603 roku ze scenami ukrzyżowania, zaginionym w 1945 roku, o cynowej misie chrzcielnej z 1681 roku oraz o trzech dzwonach — jeden nosił napis „Christian Tim Anno 1661”, inny przetopiono w czasie pierwszej wojny światowej. Ośmioboczną cynową misę chrzcielną z wyrytymi scenami biblijnymi i napisami podarował student teologii Georg Schultz, a autor rytów podpisał się na niej „Gerissen Georg Hackfurt Mahler”. Ludwig Böttger, autor wydanego w 1894 roku inwentarza zabytków powiatu słupskiego, zanotował, że dwa z trzech dzwonów nie miały napisów i były zapewne średniowieczne.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Zagórzycy, po niemiecku Sageritz, po Johannie Driesem pastorami byli między innymi: Jakob Schröder (powołany tu na świętego Michała 1598 roku; uzupełnienie Müllera, s. 584), Peter Vanselow (poświadczony w 1613 roku, zmarły w 1645 roku), Daniel Veelhawer (1653), Martin Mischius (od 1662 roku), Christian Benschow (od 1725 roku), Johann Christian Hahn (1739–1764, koniec urzędowania Müller opatruje znakiem zapytania), Christoph Friedrich Calsow (1764–1783), Johann Benjamin Friedrich Platz (1783–1809, koniec urzędowania Müller opatruje znakiem zapytania), Johann Heinrich Völker (1809–1820), Johann Gottlob Jannasch (1820–1832), Gottlieb Karl Eduard Hill (1834–1865), Cyrenius Balfanz (1865–1886) i Paul Gerhard Kühn (od 1886 roku).

Pastor Kühn mieszkał w Zagórzycy jeszcze w sierpniu 1919 roku: 24 sierpnia tego roku berlińska „Tägliche Rundschau” wydrukowała ogłoszenie, w którym odpowiedzi kierowano „an Pastor Kühn in Sageritz, Kr. Stolp i. P.”.

W 1784 roku Zagórzyca, wieś królewskiego urzędu słupskiego, leżała półtorej mili na wschód od Słupska, przy wielkim trakcie z Berlina do Gdańska. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, siedmiu gospodarzy — wśród nich sołtys i karczmarz — i dwóch zagrodników; był dom wdowy po pastorze i kolon pastora — razem 17 dymów. Do kościoła, macierzystego w synodzie słupskim, należały też Mianowice, Stara i Nowa Dąbrowa oraz nowa owczarnia Pappritzfelde.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XIV, 1895) odnotowuje w Zagórzycy ewangelicki kościół parafialny i podaje, że w 1885 roku wieś liczyła 602 mieszkańców wyznania ewangelickiego. W 1784 roku do kościoła w Zagórzycy, po niemiecku Sageritz, należącego do synodu słupskiego, była wcielona wieś Karżniczka (Deutsch Carstnitz).

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w Zagórzycy 573 ewangelików, ani jednego katolika i dwóch Żydów, a przy wsi — własną parafię ewangelicką. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1816 dusz. Według poprawek do tego spisu pastor Wilhelm Harnitz już nie żył. Patronat był państwowy. W 1936 roku zbór liczył blisko dwa tysiące wiernych. Znanych jest dziewiętnastu proboszczów z lat 1590–1945; ostatnią z nich była Annemarie Winter — pierwsza kobieta duchowna w regionie. Od kwietnia 1942 do marca 1945 roku samodzielnie prowadziła tu pracę duszpasterską; w 1945 roku została zesłana na Syberię i tam zmarła.

O ostatnich latach parafii mówi rocznik 1942 urzędowego organu konsystorza. W 1942 roku ogłoszono, że „Pfarrstelle in Sageritz, Kirchenkreis Stolp-Altstadt, staatlichen Patronats” jest wolna wskutek śmierci dotychczasowego proboszcza i że ma zostać obsadzona natychmiast — przez władzę kościelną, nie przez patrona; na miejscu była plebania. Następcę powołano z dniem 1 października 1942 roku: został nim Helmut Skrodzki, dotąd wikariusz w Groß-Spiegel w okręgu kościelnym Dramburg. Ten sam rocznik przynosi też nekrolog: 29 grudnia 1941 roku poległ na froncie wschodnim jeden z parafian Zagórzycy, a konsystorz opatrzył listę poległych wersetem z Listu do Rzymian.

Po wojnie z otaczającego kościół cmentarza usunięto nagrobki, a ich kamień wykorzystano na ogrodzenie, które opasuje świątynię do dziś. Z dawnego założenia zostały dwie bramy wejściowe z datami 1924 i 1936 oraz ułamek krzyża z grobu naczelnika gminy Reinholda Wenzlaffa, pochowanego w 1944 roku. Pochowanych tu mieszkańców Zagórzycy z lat 1485–1948 upamiętnia dziś granitowy pomnik.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów w tutejszych księgach zaczynały się w 1696 roku, ślubów — w 1794, a zgonów — w 1764; w całości brakowało w nich zapisów chrztów z lat 1706–1726 oraz zgonów z lat 1775–1794.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Annemarie Winter miała prowadzić tu pracę duszpasterską samodzielnie od kwietnia 1942 do marca 1945 roku, a rocznik konsystorza z 1942 roku podaje, że proboszczem od 1 października 1942 roku został Helmut Skrodzki. Friedrich Winter, brat Annemarie, pisze w książce o jej życiu (s. 112, cytat za Irmtraud Giesing ze Stolper Heimatkreise), że 3 maja 1942 roku superintendent Gehrke z polecenia konsystorza pobłogosławił ją do służby w Zagórzycy, lecz zachował przewodnictwo rady parafialnej i odpowiedzialność za administrację parafii. Tłumaczy to rozbieżność po części, ale nominacji Skrodzkiego nie wyjaśnia.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XIV, hasło „Zagórzyce”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 509–510; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 22, 23; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 74 (1942); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II, Stettin 1912, s. 509–510 (hasło Sageritz, synod Stolp-Altstadt) i 584 (Nachträge und Berichtigungen); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 174, pozycja 108; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 42; Kościół w Zagórzycy — Gmina Damnica (archiwum); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 10/2023; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933–934; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172 i 247; F. Winter, „Weiß ich den Weg auch nicht…”. Das Leben der Vikarin Annemarie Winter, s. 112, za informacją I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), 4 listopada 2026 roku; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 24 sierpnia 1919 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.