Zakrzewo — cmentarz ewangelicki

Zakrzewo, po niemiecku Werder, należało przed 1945 rokiem do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreußen), a w administracji niższego szczebla do obwodu urzędowego Okalice; 24 października 1940 roku przeniesiono je do obwodu Linde, czyli Linii. Po dawnej wspólnocie ewangelickiej pozostał cmentarz — własnego kościoła ani kaplicy w Zakrzewie nie znaleziono w źródłach, a wykaz parafii ze spisu z 1 grudnia 1910 roku przypisuje wieś do Łebuni i żadnej świątyni w niej nie notuje.

Po 1945 roku ludność niemiecko-ewangelicka opuściła wieś, a cmentarz porzucono; opisu dzisiejszego stanu nie znaleziono w źródłach.

Atlas historyczny Prus Królewskich notuje Zakrzewo w drugiej połowie XVI wieku jako wieś szlachecką w powiecie mirachowskim, w parafii Łebunia na ziemi lęborskiej — tej samej, do której należeli później tutejsi ewangelicy. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku, w tej samej parafii, wymienia tu wyłącznie drobną szlachtę: czterech Drewów — Macieja, Wawrzyńca, Wojciecha i Krzysztofa, każdego z trzema łanami — oraz trzech innych szlachciców (w zapisie: Jakub Brzieczka, Stanisław Zielasko i Wawrzyniec Russek). Nazwisko Drewa wraca tu w XVIII wieku jako Drywa-Zakrzewski (von Drewa). Franz Schultz odnotowuje pod 1624 rokiem tutejszego szlachcica Łukasza Wulffa-Zakrzewskiego, a pod 1 kwietnia 1627 roku Wawrzyńca Drzywę Zakrzewskiego. Dobro szlacheckie było podzielone.

W 1789 roku opisywano je jako szlachecki folwark o czternastu paleniskach, należący do von Weiherów i do jednego z Drzywów. Na początku XIX wieku siedziała tu rodzina von Zelewskich, później wymienia się trzech współwłaścicieli działów: Aleksandra Drewa, szambelana Mikołaja von Weihera z Okalic i Antoniego von Zelewskiego, mieszkającego w Melwinie; na działach A i B mieszkało dziesięciu tkaczy płótna. W XIX wieku napłynęli tu niemieccy koloniści i właściciele wyznania ewangelickiego: od 1840 roku jedynym właścicielem był Wilhelm Timreck, od 31 października 1861 roku jego synowie Wilhelm i Otto, a od 1870 roku, w miejsce Ottona Timrecka, Otto Reitke. Schultz notuje, że w 1869 roku tutejsze dobra rycerskie były rozdzielone na dwie części i miały 170 mieszkańców, niemal wyłącznie ewangelików.

Dział B — Werder, czyli Zakrzewo — oraz działy A i C, nazwane Wilhelmsdorf (to dzisiejsze Zakrzewo Lińskie), stały się uchwałą powiatu z 7 kwietnia 1879 roku samodzielnymi obwodami dworskimi.

Dział B Zakrzewa, późniejszy Werder, nabył Aleksander Drywa-Zakrzewski — część w 1742 roku od Jakuba Drywy-Zakrzewskiego, część od spadkobierców Wawrzyńca Kossa; w wykazie wasali z lat 1774–1775 zapisano go jako 48-letniego Alexandra von Drewa, mieszkającego w Zakrzewie. Od 1775 roku dział należał do jego syna Aleksandra Franciszka, od 1791 roku do jego spadkobierczyni Charlotte Karoline Elisabeth Jakobine, w 1798 roku trzykrotnie zmieniał właściciela (Felix Georg Moritz von Mitzlaff, Jan Lewiński, Stanisław Pruski), od 1803 roku trzymał go Franz Albrecht von Witke, od 1817 roku Christian Benjamin Hering, a od 1819 roku Concordia Wilhelmine Henriette z domu von Gruben, zamężna Zelewska, i jej dzieci.

Ewangelicy należeli do parafii w Łebuni. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku obszar dworski liczył 83 mieszkańców: 36 ewangelików i 47 katolików, a jako parafię ewangelicką podaje Łebunię (Labuhn). W spisie z 1 grudnia 1890 roku obwód dworski liczył 109 mieszkańców, w tym 58 ewangelików, których Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał za Niemców. Tę samą przynależność notuje spis z 1 grudnia 1910 roku, który zastał w Zakrzewie 243 mieszkańców i odsyła do parafii „Labuhn, Prv. Pomm.”, czyli do Łebuni leżącej w prowincji Pomorze; Ernst Müller wymienia Okalice i Werder wśród miejscowości parafii łebuńskiej. Łebunia była wcześniej filią Bukowiny, a jej duchowni są poświadczeni od około 1570 roku.

Spis z 1921 roku zastał we wsi 280 mieszkańców, w tym sześćdziesięciu dziewięciu wyznania ewangelickiego, przy czym narodowość polską podało 247 osób, a niemiecką trzydzieści trzy.

Zakrzewa w gminie Dopiewo pod Poznaniem, nie Zakrzewa w dawnym powiecie wejherowskim, dotyczą opisy neogotyckiego kościoła z 1887 roku. W opisach tamtego Zakrzewa mowa też o przejęciu świątyni przez arcybiskupa Strobę w 1986 roku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” — gmina Linia; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 529–530; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38–39, pozycja 54; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 239 (hasło Labuhn); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 62–63, pozycja 97; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 160 (s. 7), nr 1236a (s. 100–101); „Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, red. T. Panecki, M. Słoń, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 150; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 68; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 267.