Zalesie — cmentarz ewangelicki

Zalesie, po niemiecku Richenwalde, po kaszubsku Zôlésé, to niewielka osada w gminie Rzeczenica w powiecie człuchowskim — w 2025 roku mieszkały tu 83 osoby. Został tu dawny cmentarz ewangelicki, ujęty w ewidencji konserwatorskiej. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 219) około 1626–1627 roku kościół katolicki przekształcono tu w zbór, a w połowie XVII wieku świątynię przekazano katolikom; duchowni ewangeliccy nie są znani.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Zalesie dzieliło się na dwa działy: A — po braciach Danielu Laurenzu i Antonie Bernhardzie von Lemke od 1738 roku Michaela Ernsta von Wedelstaedta i jego synów; B — po Michaelu von Bornie od 1750 roku Johanna von Wedelstaedta. W wykazie wasali z 1774 roku 40-letni Johann von Wedelstädt mieszkał w Zalesiu, a jego synowie służyli w wojsku pruskim i polskim.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Richenwalde jako majątek rycerski. Notował tu 16 domów mieszkalnych i 135 mieszkańców, w tym 128 ewangelików i siedmiu katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolicy do parafii w Ferstnowie (Förstenau), a dzieci do okręgu szkolnego Elsenau.

W wykazie gmin sporządzonym po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Zalesie figuruje wśród obwodów dworskich powiatu (strona 164, pozycja 129). Według wykazu w obwodzie dworskim o powierzchni 919 hektarów mieszkały 134 osoby — 70 mężczyzn i 64 kobiety — w tym 80 ewangelików i 54 katolików. W obwodzie stało piętnaście budynków mieszkalnych; gospodarstw domowych było dwadzieścia pięć. Agathon Harnoch wymienia Richenwalde wśród miejscowości parafii zbiorczej w Olszanowie, w jednym ciągu z Rittersbergiem i Ruthenbergiem. Rittersbergiem Harnoch nazywa dzisiejsze Grodzisko, sąsiednią wieś.

Parafia w Olszanowie liczyła według Harnocha 4537 dusz, dwadzieścia siedem miejscowości, trzynaście cmentarzy ewangelickich i osiem szkół. Wśród kościołów katolickich w okręgu tej parafii Harnoch wymienia cztery — w Barkenfelde, Biskupnicy, Förstenau i Rzeczenicy — ale nie rozpisuje ich na wsie.

Pobliska Rzeczenica, do której parafii dziś należy Zalesie, doczekała się własnej gminy ewangelickiej pod koniec XIX wieku. W Rzeczenicy kościół ewangelicki poświęcono w 1901 roku; wcześniej tamtejsi ewangelicy jeździli do kościoła w Olszanowie (Elsenau). W 1925 roku wśród mieszkańców Rzeczenicy było 1268 katolików i 438 ewangelików.

Przed 1945 rokiem osada należała do powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau), a w tym czasie kolejno do prowincji: do przełomu 1919 i 1920 roku Prusy Zachodnie z rejencją kwidzyńską, w latach 1920–1938 Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją pilską. W październiku 1938 roku (od 1 października) osada przeszła do prowincji Pomorze, nadal z rejencją pilską (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rzeczenica (Stegers) i podaje tu 107 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 164–165, poz. 129; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 496 (parafia Elsenau); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 377 (s. 16–17), nr 1349 (s. 127); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 142–143; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 219.