Zaleskie — cmentarz ewangelicki

W Zaleskiem są cztery cmentarze: rodowy, przykościelny i dwa wiejskie. Rodowy — von Belowów, właścicieli wsi — leży w północnej części miejscowości, w parku. Przykościelny założono wokół siedemnastowiecznego kościoła; jego teren jest wyrównany, a jedynymi pozostałościami są żeliwny krzyż postawiony w latach 1825–1853 ku pamięci jednego z właścicieli Zaleskiego oraz resztki kamienia cokołowego z dawnego pomnika żołnierzy poległych podczas pierwszej wojny światowej.

Cmentarz przykościelny figuruje w wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków. Pierwszy cmentarz wiejski, dziewiętnastowieczny, w północno-zachodniej części wsi, jest dziś terenem mieszkalnym — stoi na nim dom, a z dawnego zagospodarowania został fragment ogrodzenia i przypuszczalnie część starodrzewu. Drugi cmentarz wiejski, datowany na wiek dwudziesty, leży we wschodniej części miejscowości i służy jako parafialny; starodrzewu pozbawiono go całkowicie, udokumentowano tylko trzy kamienne ramy mogił bez inskrypcji, a większość obszaru zajmują współczesne nagrobki.

Zaleskie (po niemiecku Saleske, wcześniej Salleske; po kaszubsku Żelesczé) leży około 10 kilometrów na południowy zachód od Ustki. Do 1876 roku wieś należała do powiatu sławieńskiego (Landkreis Schlawe), potem do 1945 roku — do słupskiego (Landkreis Stolp), w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Wzmiankowano ją w 1344 roku. Majątek pozostawał w rękach rodu von Below od 1461 do 1945 roku, a okręg dworski liczył 706 mieszkańców w 1925 roku i 967 w 1939.

Wieś miała własny kościół od końca XVI wieku — pierwsza świątynia powstała w 1590 roku. Zachowaną świątynię z wieżą Pagel datuje na XVII albo XVIII wiek, monografia dawnych cmentarzy powiatu nazywa ją siedemnastowieczną; wieżę datuje się na 1754 rok, rozbudowę na wiek XVIII. Organy zbudował w 1869 roku Christian Friedrich Völkner. We wnętrzu znajdowały się ponadto tryptyk z pierwszej połowy XV wieku, siedemnastowieczna ambona i dwa dzwony z tego samego stulecia, odlane w ludwisarniach kołobrzeskich — jeden z nich datowany na 1697 rok.

Według spisu duchownych Pomorza Ernsta Müllera Zaleskie było filią parafii Dünnow (Duninowo) w synodzie słupskim miejskim; do parafii należały Lindow i Muddel, a kolacja spoczywała w rękach właścicieli tych dóbr. Tak samo ujmuje wieś spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, który przy obu jej pozycjach podaje parafię Dünnow. Wieś i majątek policzono w nim osobno: gmina wiejska (strona 174, pozycja 110) liczyła 259 ewangelików i żadnego katolika, obwód dworski (strona 182, pozycja 285) — 729 ewangelików, jednego katolika i trzech Żydów. Pagel podaje: „Im Jahre 1590 wurde Saleske Filial zu Dünnow und blieb es bis zuletzt”.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Dünnow, oddaloną od Dünnow o 5 kilometrów, a dla całej parafii podaje 3200 dusz. Pastorem był Eberhard Simon. Parafia Duninowo, do której Zaleskie należało, składała się z dwóch zborów — duninowskiego i zaleskiego — i liczyła w 1940 roku 3090 wiernych w czterech wsiach. Patronat nad zborem w Zaleskiem sprawował właściciel tutejszych dóbr, von Below-Saleske. Cała parafia wchodziła w skład okręgu kościelnego Słupsk-Miasto. Marginalną obecność kaszubską (Słowińców) w tej części powiatu słupskiego odnotowano w 1867 roku.

Wieś zajęły wojska sowieckie 7 marca 1945 roku, ludność niemiecką wysiedlono, a świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki; dziś jest to kościół filialny parafii w Duninowie. Kościół rekonsekrowano 15 lipca 1945 roku; karty ewidencyjne notują go pod wezwaniem świętego Stanisława Biskupa.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II (Regierungsbezirk Köslin), Stettin 1912, s. 471–472; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 240; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Saleske, s. 850, i hasło Dünnow, s. 448; J. Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (252)/2023, s. 16; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174.