Załęże — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski w Załężu w gminie Przodkowo datowany jest na drugą połowę XIX wieku; karta krajowej ewidencji podaje szerzej — wiek XIX. Ujęto go w ewidencji na podstawie karty cmentarza z 30 października 1985 roku; do rejestru zabytków nie trafił. Gminna ewidencja zabytków Przodkowa cmentarza nie wymienia: z Załęża notuje kapliczkę z 1931 roku, trzy domy mieszkalne i budynek dawnej szkoły.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku dobra Zalense razem z ośmioma przyległymi osadami liczyły 1319 mieszkańców, w tym 47 ewangelików, 1264 katolików i ośmiu Żydów, oraz 169 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Kartuzach; katolicy — do parafii w Przodkowie, a z Jägersburga i Koponiewa — do parafii w Kielnie. Szkoły katolickie działały w Załężu i w szlacheckim Pomieczynie.

Wieś była niemal w całości katolicka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 496 mieszkańców: 489 katolików i siedmiu ewangelików, przypisując tych ostatnich do parafii ewangelickiej w Kartuzach, a katolików do parafii w Przodkowie. Ćwierć wieku później nic się w tym nie zmieniło: spis z 1 grudnia 1910 roku znów odsyła Załęże do Kartuz. Wieś liczyła wtedy 659 osób, a niemiecki jako język ojczysty podało zaledwie osiem osób — i wszystkie były wyznania rzymskokatolickiego. Że osobny cmentarz założyło i utrzymywało właśnie owych siedmiu ewangelików z 1885 roku, nie wynika z żadnego źródła; księga pogrzebów parafii w Kartuzach łączy go z rodziną właścicieli dóbr, o czym niżej.

Sama osada jest znacznie starsza od tych spisów. Kolonię założono około 1639 roku, a w 1654 roku nadał ją Jan Kazimierz; w XVIII wieku dwór miał tu własną kaplicę domową. Kto ją utrzymywał, źródła podają rozbieżnie: Słownik geograficzny przypisuje ją Lubińskim, Jakub Fankidejski w spisie utraconych kościołów i kaplic diecezji chełmińskiej — Łebińskim. Ta sama książka przypomina, że w pobliskim Kosowie, w tej samej parafii przodkowskiej, przy zaginionym dziś kościółku osiadł w czasach Reformacji duchowny ewangelicki, a wizytacja biskupa Rozrażewskiego zapisała pod hasłem Kosowa, że heretycki predykant — ten sam, który zajął był kościół w Kielnie — został stamtąd wypędzony. Łacińskie dekrety wizytacyjne to potwierdzają. Fankidejski umieszcza pobyt wizytatora w Przodkowie w 1584 roku, wydawca datuje cały zbiór na lata 1582–1584.

Przy wsi Kosowo każą zbadać, czy tamtejszy kościół jest kaplicą, kościołem parafialnym czy filią Przodkowa, skoro w rejestrze dekanatów go nie ma, i dowiedzieć się, kto wypędził stamtąd duchownego ewangelickiego; przy samym Przodkowie — pilnować, by nie wprowadzono go tam z powrotem.

Rozbieżność między Słownikiem geograficznym (Lubińscy) a Fankidejskim (Łebińscy) pozostaje nierozstrzygnięta; pruskie źródła zapisują to nazwisko w kilku formach. Już w zestawieniu dóbr szlacheckich powiatów kościerskiego i kartuskiego z 1772 roku, ogłoszonym przez Schucha, Lewiński — pisany, jak zaznaczono w przypisie, także Lebinski lub Libinski — figuruje jako posiadacz królewskiego dobra Zalenze w zastawie. W wykazie wasali z lat 1774–1775 36-letni Jakub Łebiński (u Bära: Lebinski) figuruje jako dziedzic mieszkający w Załężu, trzymający też kilka wsi z łaski królewskiej, a według księgi hipotecznej przywilejem królewskim z 1786 roku otrzymał te dobra na prawie szlacheckim. Po nim przeszły na jego syna z pierwszego małżeństwa Walentego i na dzieci jego zmarłego przyrodniego brata Józefa.

Według Heidna do 1856 roku ewangelicy z Załęża należeli do parafii w Przyjaźni, a od tego roku — do parafii w Kartuzach.

Zachował się starodrzew i tumby — nagrobki w formie kamiennych skrzyń — ale układ kompozycyjny jest zatarty, nagrobki zdewastowane, a teren poprzerastany samosiewami. Powiatowy program opieki nad zabytkami zaleca prace porządkowe, usunięcie samosiewów i uczytelnienie nagrobków.

Stan z 11 października 2026 roku: cmentarz leży w lesie bukowym na wzniesieniu, na północ od wsi; runo tworzą bluszcz i barwinek. Widać betonowe obramowania kilku grobów i kilka głazów narzutowych, w tym jeden stojący; napisów, krzyży ani ogrodzenia nie ma. Według relacji mieszkańca dawnego majątku, zapisanej tego dnia, pochowano tu właściciela dóbr z żoną i dzieckiem, a przed laty o cmentarz upomniała się miejscowa nauczycielka, która pojechała w tej sprawie do konserwatora zabytków w Gdańsku. Znicze zapala tu co roku on sam, a także — jak mówi — ktoś z rodziny dawnych właścicieli, przyjeżdżający z Niemiec. To przekaz ustny; w części potwierdza go księga pogrzebów parafii ewangelickiej w Kartuzach, o czym niżej.

Cmentarz jest na niemieckiej mapie w skali 1:25 000 (arkusz Karthaus z 1940 roku): tuż przy szosie, w miejscu dzisiejszych obramowań grobów, stoi prostokąt z krzyżem. Leżał w dobrach rycerskich Zalensee, których dzieje da się prześledzić w drukach. Kolonię, założoną około 1639 roku pod nazwą Nowe Kosowo, Jan Kazimierz nadał 18 listopada 1654 roku Johannowi von Werden jako dobro z łaski królewskiej. W XIX wieku majątek był w rękach rodziny von Windisch; co najmniej od 1868 roku mieszkał tu Richard Heyer z żoną Helene z domu von Windisch — naczelnik okręgu urzędowego, urzędnik stanu cywilnego i poseł do sejmiku powiatowego.

W 1880 roku dobra liczyły 1542 hektary; główny folwark dzierżawiono, resztę ziemi wydzierżawiano w parcelach. W Załężu zmarła 7 października 1876 roku najmłodsza córka Heyerów, Hedwig, mając rok i trzy miesiące, a samego Heyera pochowano tu 25 listopada 1900 roku — „przy wielkim udziale”, jak pisała grudziądzka gazeta „Der Gesellige”. W 1903 roku majątek należał do jego spadkobierców, a przed 1909 rokiem został rozparcelowany.

Oba pochówki potwierdza księga pogrzebów parafii ewangelickiej w Kartuzach, która ma osobną rubrykę na miejsce pochówku. Przy Hedwig Wandzie, córce właściciela dóbr Heyera, zmarłej w wieku roku, trzech miesięcy i pięciu dni, pastor Luckow zapisał pogrzeb 10 października 1876 roku i miejsce „Zalenzee”, z adnotacją o mowie nad grobem. Przy Richardzie Heyerze, właścicielu dóbr rycerskich, zmarłym 22 listopada 1900 roku w wieku 71 lat, ośmiu miesięcy i piętnastu dni, pastor Plath zapisał pogrzeb 25 listopada, miejsce „Zalensee” oraz mowę w domu żałoby i modlitwę nad grobem. Szczegóły dodają akty zgonu urzędu stanu cywilnego w Załężu. Dziewczynka nosiła imiona Hedwig Louise Wanda, urodziła się w Załężu i zmarła w samo południe; zgon zgłosił ojciec i on też — jako urzędnik stanu cywilnego — podpisał akt.

Śmierć Richarda Heyera, o trzeciej nad ranem 22 listopada 1900 roku, zgłosiła jego córka Magda; według aktu urodził się on w Gdańsku jako syn Ferdinanda i Julie Heyerów. Ta sama księga poświadcza też grób żony. Helene Heyer z domu von Windisch, wdowa, mieszkała pod koniec życia w Kartuzach i zmarła 6 marca 1912 roku w wieku 67 lat, miesiąca i sześciu dni; pastor Müller zapisał pogrzeb 9 marca, miejsce „Zalensee (Karthaus)” i uwagę, że zmarłą złożono w grobie rodzinnym Heyerów w Załężu („Im Erbbegräbnis der Familie Heyer zu Zalensee”). Rok wcześniej, 2 maja 1911 roku, pochowano tu Roberta Heyera, kapitana w stanie spoczynku i oficera okręgowego z Mogilna w Poznańskiem, zmarłego 28 kwietnia w wieku 46 lat — na własne życzenie, jak zanotował pastor, na cmentarzu należącym niegdyś do dóbr jego ojca. Księga podaje przy tych pogrzebach miejscowość, nie położenie poszczególnych mogił.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Słownika geograficznego kaplicę dworską w Załężu utrzymywali Lubińscy, według Fankidejskiego — Łebińscy; pruskie wykazy z XVIII wieku zapisują nazwisko dziedzica jako Lewiński, Lebinski, Libinski i Łebiński.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 54, poz. 132); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XIV, hasło „Załęże”; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 198; wizytacje biskupa Hieronima Rozrażewskiego z lat 1582–1584 (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu), z. 1, s. 214, z. 2, s. 266; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 659; oględziny terenowe i fotografie redakcji atlasu oraz relacja mieszkańca, 11 października 2026 roku; „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Danzig”, 1869, s. 137; „Danziger Zeitung” 1868, nr 4950, oraz 1876, nr 9659 i 9981; P. Ellerholz, H. Lodemann, „Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, cz. I: „Das Königreich Preussen”, zeszyt IV: prowincja Prusy Zachodnie, 1880, s. 152–153; „Der Gesellige”, Grudziądz, 27 listopada 1900 roku, nr 277; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, wyd. P. Niekammer, Stettin 1903, s. 34–35; „Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. Provinz Westpreußen”, 1909, s. 66; mapa Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1675 Karthaus, 1940; księga pogrzebów parafii ewangelickiej w Kartuzach z lat 1874–1939 (Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. 980/6320; skany w serwisie Archion, obrazy 11, 189, 235 i 237), wpisy z 1876 roku, nr 14, z 1900 roku, nr 17, z 1911 roku (bez numeru) i z 1912 roku, nr 5; księgi zgonów Urzędu Stanu Cywilnego Zalensee (Archiwum Państwowe w Gdańsku, zespół 10/2123; skany w serwisie GenBaza), akty z 1876 roku, nr 45, i z 1900 roku, nr 54; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 631 (s. 25), nr 1509 (s. 175–176); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 137, pozycja 454; H. Schuch, zestawienie „Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 30, s. 59 (tytuł artykułu i rok tomu do uzupełnienia z egzemplarza).