Zamkowa Góra — cmentarz ewangelicki

Zamkowa Góra w gminie Skarszewy to niewielka osada w obrębie wsi Junkrowy, licząca kilkanaście osób. Leży w dolinie Wietcisy, na Kociewiu środkowym. Nazwa wywodzi się od grodu: Słownik geograficzny pod hasłem „Genszna albo Gnosna” opisuje prastary gród słowiański nad Wietcisą, około pół mili od Skarszew, w dokumentach krzyżackich zwany Jungwrowe albo Jungfirowe. Gród przetrwał do 1258 roku, kiedy zburzyli go pogańscy Prusowie, którzy najechali te strony z prawego brzegu Wisły. Należał pierwotnie do książąt pomorskich; w 1269 roku Sambor II nadał tę okolicę cystersom pelplińskim, a zakonnicy grodu nie odbudowali. W pobliżu założyli wieś, którą od zamkowej góry nazwano z niemiecka Jungwrowe, Jungferberg. Junkrowy należały odtąd do dóbr cystersów pelplińskich.

Przed 1920 rokiem okolica wchodziła w skład powiatu kościerskiego (Kreis Berent): spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia Jungfernberg — niemiecką nazwę Junkrowów — pod pozycją trzydziestą dziewiątą powiatu kościerskiego. W latach 1920–1939 należała do Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939–1945 do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 87 mieszkańców: 25 luteranów i 62 katolików, przy parafii luterańskiej w Skarszewach (Schöneck). Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje Jungfernberg w powiecie kościerskim, na stronie czterdziestej pod pozycją trzydziestą piątą: 269 mieszkańców, w tym 88 ewangelików i 181 katolików. W tym wykazie ewangelicy należeli do parafii w Skarszewach (Schöneck), katolicy do parafii w Pogódkach.

Spis z 1910 roku powtarza oba przypisania i wykazuje 211 mieszkańców, przy 158 mówiących po polsku. W tym spisie wśród 52 osób mówiących po niemiecku było 48 ewangelików i czterech katolików. Agathon Harnoch wymienia Schloßberg — niemiecką nazwę Zamkowej Góry — wśród miejscowości okręgu parafialnego Skarszew. Harnoch liczy w parafii skarszewskiej 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich, ale nie wymienia żadnego z nazwy. W źródłach nie znaleziono zapisu przypisującego cmentarz wprost do konkretnej parafii; spisy dotyczą całej wsi.

W ewidencji konserwatorskiej powiatu starogardzkiego cmentarz figuruje pod pozycją pięćset sześćdziesiątą szóstą: leży na wzniesieniu po południowej stronie drogi gruntowej z Zamkowej Góry do Wolnego Dworu, w odległości kilometra od Zamkowej Góry. Ta sama droga wraca w wykazie — pod pozycją siedemdziesiątą ósmą, przy cmentarzu ewangelickim dawnej osady Cztery Włóki, o powierzchni czterech arów, oddalonym od Wolnego Dworu o około dwa kilometry na zachód. Obie osady, Zamkową Górę i Czterywłóki, wylicza także Słownik geograficzny wśród miejscowości katolickiej parafii skarszewskiej.

Cmentarz z pozycji pięćset sześćdziesiątej szóstej opisuje zapewne także „Berenter Kreisbote” z 2003 roku, przy wspomnieniach Ericha Woelkego spisanych przez Giselę Borchers. Na drodze z Rathsbergu do Zamkowej Góry (Schloßberg) leżał po lewej stronie, na niewielkim wzniesieniu wśród drzew, cmentarz ewangelicki obu wsi. W 2003 roku dało się jeszcze rozpoznać pojedyncze groby, wokół rozciągały się pola, drogi już tu nie prowadziły, a na zdjęciu z tego czasu widać rozbity nagrobek z napisem „Engler”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Jungfernberg w parafii Skarszewy (Schöneck) i podaje łącznie 48 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków — wykaz cmentarzy powiatu starogardzkiego; Cmentarze — Parafia św. Michała Archanioła w Skarszewach; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 460; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902 (hasła „Genszna al. Gnosna” i „Skarszewy”); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 88, nr 108; „Früher Schulweg — Heute Wanderweg” (wspomnienia E. Woelkego, spisała G. Borchers), „Berenter Kreisbote” nr 5 (2003), s. 10–11; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.