Zamostne — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki leży w Zamostnem przy ulicy Wejherowskiej, na działce 486/4; pod tym samym adresem ujmuje go wojewódzka ewidencja zabytków. Według Gminnego programu opieki nad zabytkami zachował pierwotne granice zaznaczone starodrzewem, czytelny układ alejek i grobów, częściowo ogrodzenie oraz fragmenty nagrobków. W 2007 roku staraniem gminy teren uporządkowano i ustawiono tablicę z informacją historyczną. Tablica, której zdjęcie wydrukował w 2007 roku „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, podaje, że w tym miejscu znajdował się cmentarz ewangelicki, istniejący od XVII do pierwszej połowy XX wieku; podpisało ją Społeczeństwo Gminy Wejherowo.

4 czerwca 2007 roku uczniowie Gimnazjum imienia Jana Pawła II w Bolszewie objęli opieką („adopcja”) dawne cmentarze ewangelickie w Kniewie i w Zamostnem; według slajdu pokazanego podczas tej uroczystości w gimnazjum w Zamostnem przetrwało tylko kilka grobów i obramowań mogił.

Zamostne — po niemiecku Überbrück, w dawniejszych zapisach Kniewen-Zamosten — powstało jako sołectwo z folwarkiem na prawym brzegu Redy, oddzielone rzeką od wsi Kniewo; niemiecka nazwa znaczy tyle co „za mostem”, licząc od strony Pucka. Do 1920 roku należało do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreußen) po zachodniopruskiej stronie granicy. W XVI wieku okoliczni mieszkańcy po powodziach złożyli ślub i ufundowali tutaj kościół pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny; wymieniano go w 1620 roku, a w 1687 roku zostały z niego tylko fundamenty. Lustracja królewszczyzn z 1664 roku opisuje tę osadę pod nazwą „Kniewa za mostem”: na czterech włókach: dwie zajmowała karczma szynkująca piwo zamkowe, dwie były wolnymi włókami sołeckimi, a mieszkał tu także chałupnik Jurek Elwar.

W 1712 roku Grünewald, właściciel Überbrück, sprzedał majątek generałowi von Brandt, gdańszczaninowi; po nim gospodarowali tu von Rybińscy, od 1738 roku von Czapscy (którzy nabyli Zamostne razem z Górą), a następnie Przebendowscy.

W pruskich spisach nie znaleziono osobnej gminy Zamostne. W wykazie z 1885 roku występuje sąsiednie Kniewo Błota (Kniewenbruch), liczące 353 mieszkańców, w tym 299 ewangelików i 54 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Bolszewie, katolicy do parafii w Górze. Także Stefan Ramułt, przeliczając spis z 1 grudnia 1890 roku, ujął Zamostne razem z Kniewem: obie miejscowości liczyły 392 mieszkańców, w tym 322 ewangelików.

Majątek Überbrück, dawny folwark państwowy w gminie Kniewo Błota (175 hektarów), należał w latach 1891–1912 do Antona Noetzla. W 1929 roku 100 hektarów z majątku Zamostne, wtedy własności Heleny Ostrowskiej, wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a latem tego roku Państwowy Bank Rolny rozpoczął parcelację majątku; hektar ziemi kosztował przeciętnie 1600 złotych.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Według Franza Schultza kolej wąskotorową wychodzącą z Wejherowa otwarto 24 listopada 1902 roku, według hasła Wikipedii o tej linii — 25 listopada; Überbrück otrzymało własny przystanek. Tablica Społeczeństwa Gminy Wejherowo z 2007 roku podaje, że cmentarz istniał od XVII do pierwszej połowy XX wieku, a slajd pokazany 4 czerwca 2007 roku w Gimnazjum imienia Jana Pawła II w Bolszewie podczas uroczystości adopcji cmentarzy przez jego uczniów, przytoczony w przekładzie niemieckim w „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, że cmentarze w Kniewie i w Zamostnem przyjmowały zmarłych w latach 1800–1900.

Źródła: Gminny program opieki nad zabytkami gminy Wejherowo na lata 2018–2021 (uchwała nr XXXVIII/455/2018), https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/7556/uchwala_nr_xxxviii_455_2018_w_sprawie_gminnego_programu_opieki_nad_zabytkami_na_lata_2018_2021.pdf; wojewódzka ewidencja zabytków (WUOZ Gdańsk, gmina Wejherowo, pozycja 130); F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 287, 459–462; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — pruski spis powszechny z 1885 roku, powiat wejherowski, pozycja 22; Wikipedia, hasło „Linia kolejowa nr 230” (odczyt z 11 października 2026 roku); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 168; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 102; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 70; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 12; „Tygodnik Powiatowy Powiatu Morskiego” 1929, nr 24, s. 128; „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 123; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 61; „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 27 (2007), s. 22–25.