Żarnowiec — cmentarz ewangelicki

Żarnowiec, po niemiecku Zarnowitz, leży u północnego krańca Jeziora Żarnowieckiego. Odrębnego cmentarza ewangelickiego źródła tu nie potwierdzają. Agathon Harnoch notuje przy parafii krokowskiej, do której Żarnowiec należał, jeden cmentarz — w Krokowej, będący własnością kościoła. Ewidencja zabytków województwa pomorskiego wymienia w gminie Krokowa siedem dawnych cmentarzy ewangelickich: w Białogórze, Brzynie, Karwieńskich Błotach II, Krokowej, Słuchowie, Tyłowie i Wierzchucinie, a w samym Żarnowcu jedynie cmentarz przykościelny przy ulicy Klasztornej, datowany na wiek XIV i na rok 1873, wpisany do rejestru zabytków pod numerem 146. Najbliższy kościół ewangelicki stał w Wierzchucinie, już po pomorskiej stronie granicy: pierwszą tamtejszą świątynię ewangelicką postawiono z muru pruskiego, a murowany kościół neogotycki, wzniesiony przez firmę C.

Hahna z Lęborka, ukończono 2 września 1904 roku. Pomnik poległych przy tamtejszym cmentarzu poświęcił 24 lipca 1927 roku duchowny z Żarnowca, Kurt Reich.

Wieś wyrosła przy klasztorze. Cramer podaje, że żeński konwent istniał tu już w 1235 roku, podlegał Oliwie i zarządzał nim jako prepozyt zakonnik stamtąd, a w 1257 roku książę Świętopełk, za zgodą Racibora, nadał tutejszym mniszkom wieś Wierzchucino; darowiznę potwierdził w 1279 roku książę Mściwój II. Samodzielnym opactwem benedyktynek klasztor stał się dopiero w 1590 roku. W 1486 roku zawarto w Żarnowcu kontrakt w sprawie kościoła parafialnego w Pucku, a dokument otwiera formuła „siostra Katarzyna przeorysza i wszystkie panny świętego zgromadzenia w Żarnowcu”. Probostwo puckie należało do klasztoru dłużej niż osiemdziesiąt lat i zakonnice oddały je dopiero w 1556 roku. Wzdłuż brzegu, od Wisłoujścia po Żarnowiec, dokumenty poświadczają dwadzieścia sześć stacji rybackich, których granice znaczyły wystające rafy i ujścia strumieni.

W wizytacji z lipca 1596 roku zachował się opis wsi. W samym Żarnowcu mieszkało wówczas siedmiu zagrodników, z których dwaj — tkacz i kowal — byli ewangelikami i nie płacili nic; pozostali, katolicy, dawali po dwa solidy i dwanaście jaj, a te szły na utrzymanie zakonnic. O klasztorze wizytator zapisał, że był „niegdyś opustoszały i niemal przez heretyków zajęty”, a konwent odnowiono staraniem biskupa włocławskiego. Ten sam zapis podaje, że właściciel sąsiedniej Wysokiej, pan Krokowski, nie dawał tutejszemu proboszczowi nic, ponieważ odłączył się od parafii żarnowieckiej i przystał do krokowskiej. Do tego samego wraca wizytacja z 1649 roku, przypominając, że nawet tutejszy klasztor bywał w rękach innowierców i odzyskał go dopiero biskup włocławski.

Ewangelicy z Żarnowca należeli do parafii w Krokowej. Harnoch zapisał, że pod koniec XVI albo na początku XVII wieku ówczesny hrabia Krokowski, który za Henryka IV brał udział w wojnach religijnych we Francji, sprowadził do swoich dóbr duchownego reformowanego. W 1702 roku archidiakon Krzysztof Antoni Szembek zanotował w parafii żarnowieckiej około siedmiuset katolików i około stu „heretyków kalwinistów”. Za kadencji Johanna Samuela de Younga, w latach 1747–1762, wybuchł spór między reformowanymi a luteranami, którym sprzyjał ówczesny właściciel Krokowej; w 1763 roku, po śmierci de Younga, hrabia powołał luterańskiego duchownego — Harnoch nazywa go Peterem Bronkowskim, Schultz Peterem Zwondkowskim.

Po jego odejściu w 1781 roku dekret królewski ustanowił w Krokowej simultaneum — obie konfesje mogły odtąd korzystać z tego samego kościoła — i w tym samym roku powołano reformowanego duchownego Samuela Hartmanna. Obie wspólnoty połączono dopiero za Adolpha Wijselinda, który objął urząd 30 listopada 1828 roku; od tej pory była w Krokowej jedna gmina ewangelicka, licząca w czasach Harnocha 3600 dusz. W wykazie ksiąg metrykalnych Bära przy Żarnowcu figurują wyłącznie księgi rzymskokatolickie dekanatu puckiego, sięgające 1593 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 279 mieszkańców: 27 luteranów i 252 katolików; parafia luterańska — Krokowa. W dziewiętnastym wieku Żarnowiec pozostał wsią katolicką z niewielką mniejszością ewangelicką, a spis prowadził go dwoma wierszami. Gmina wiejska, zapisana na stronie 66 pod pozycją 57, liczyła w 1885 roku 357 mieszkańców, w tym 314 katolików, 39 ewangelików i czworo osób wyznania mojżeszowego; obwód dworski, na tej samej stronie pod pozycją 91, miał 176 mieszkańców, z czego 134 katolików i 42 ewangelików.

Spis z 1 grudnia 1910 roku ujmuje wieś tak samo dwoma wierszami, ale jego rubryki wyznaniowe obejmują wyłącznie ludność niemieckojęzyczną. W gminie wiejskiej mieszkało wówczas 389 osób, z czego 75 podało język niemiecki — wśród nich 41 ewangelików i 30 katolików; w obwodzie dworskim rodu von Krockow na 240 mieszkańców niemieckojęzycznych było 105, w tym 94 ewangelików i 9 katolików. Liczby ewangelików w całej wsi ta tablica nie podaje; 135 osób to suma dwóch rubryk niemieckojęzycznych, nie wszyscy tutejsi ewangelicy. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 399 mieszkańców i już tylko 36 ewangelików; narodowość polską podało 368 osób, niemiecką trzydzieści jeden.

Przynależność administracyjna wsi zmieniała się kilkakrotnie: do lat 1919–1920 Żarnowiec należał do powiatu puckiego, w latach 1920–1939 leżał po polskiej stronie korytarza, a w latach 1939–1945 w powiecie wejherowskim. Po 1945 roku ludność niemiecka i ewangelicka ustąpiła.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Metryka opisu wsi z lipca 1596 roku nie jest pewna: nagłówek wskazuje wizytację biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 1596 roku, ale przypis wydawcy odsyła do kodeksu pelplińskiego z wizytacją biskupa Mikołaja Alberta Gniewosza z 1649 roku. 🟡 Wizytacja z 1596 roku pisze o klasztorze „niemal przez heretyków zajętym”, wizytacja z 1649 roku — że bywał w rękach innowierców.

🟡 Po śmierci de Younga w 1762 roku parafia w Krokowej miała stać pusta dziewiętnaście lat, a luterańskiego duchownego powołano już w 1763 roku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 448–450; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 66; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Putzig, s. 48–49; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii Żarnowiec, 9–11 VII 1596), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 2, s. 89–91; Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, 1858, t. 1; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, zeszyt 1, 1884 — uzupełnienia do hasła Zarnowitz; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” — Wierzchucino oraz pomnik poległych w Wierzchucinie; wojewódzka ewidencja zabytków; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 322; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 186–187, nr 325; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649).