Żarnowska — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Żarnowskiej (po niemiecku Lebafelde, wcześniej Sarnowske i Czarnowske) leży na skraju wsi, przy drodze gruntowej do Kluk, i zajmuje 0,3 hektara. Założono go wraz z pierwszym pochówkiem: 16 marca 1782 roku zmarł w wieku 72 lat Christian Schooth, którego pochowano 19 marca. Według opracowania Marka Drzewieckiego obok cmentarza wzniesiono niewielki kościół, który służył zarazem za kaplicę cmentarną. Ostatni pochówek odbył się w 1957 roku.

Po 1945 roku, gdy ludność niemiecką wysiedlono, nekropolia przez długie lata niszczała i zarosła samosiejkami. Wiosną 2007 roku środkami i siłami stowarzyszenia dawnych mieszkańców Łeby (Bund der Lebaer) cmentarz oczyszczono i uporządkowano: wycięto samosiejki, odkopano nagrobki, ustawiono krzyże, a odnalezione żeliwne tablice po konserwacji umocowano na ścianie kościoła. Z krzyży, tablic i epitafiów znane są nazwiska kilkudziesięciu pochowanych, najczęściej z rodzin Bock, Piotraschke, Gnadt i Gromoll.

Wieś leży 4 kilometry na południowy zachód od Łeby, nad jeziorem Łebsko, w dawnym powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze. Założyli ją około 1748 roku dwaj bracia, Martin (1709–1799) i Christian Schoth, po polsku Szotowie — trudno ich jednak nazwać kolonizatorami, bo pochodzili z Łącka po drugiej stronie jeziora, na Mierzei Łebskiej. Według „Lauenburger Zeitung” z 1937 roku o osadzie — nazwanej tam jej wcześniejszą nazwą Czarnowske — po raz pierwszy słyszano w 1747 roku, a więc rok przed przybyciem Szotów.

Wieś nosiła kolejno cztery nazwy: od 1748 roku Sarnowske, od końca XVIII wieku Czarnowske, od 1925 roku Lebafelde, a od 1945 Żarnowska; dzisiejsza forma polska bierze się stąd, że po niemiecku Sarnowske wymawiano jak Zarnowske. Grunty osady należały do Łeby i uważano ją za część miasta.

Była to osada rybacka i ewangelicka, należąca do parafii w Łebie. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Czarnowske, zaliczone do miasta Łeby, liczyło 63 domy mieszkalne i 582 mieszkańców, a w 1930 roku — 643. Franz Tetzner zanotował w 1899 roku, że przetrwały tu jeszcze resztki mowy kaszubskiej, choć między sobą mieszkańcy rzadko już się nią posługiwali; kazanie po kaszubsku, wygłaszane w Łebie raz w roku jeszcze w latach czterdziestych XIX wieku, uważał za ukłon wobec mieszkańców Czarnowske.

Dokumentacja, którą stowarzyszenie dawnych mieszkańców Łeby sporządziło po pracach z 2007 roku, uzupełnia dzieje cmentarza o kilka szczegółów. W 1902 roku, na wniosek Martina Dauny'ego — wnuka szkockiego marynarza Simona Dauny'ego, który osiadł tu w XVIII wieku — magistrat Łeby kazał posadzić przy cmentarzu tysiąc brzóz. Według Claudii Fredrich w 1928 roku obok cmentarza stanął dom przedpogrzebowy, a w 1931 roku dołączyła do niego dzwonnica na dwa dzwony; dokumentacja z 2007 roku umieszcza ten dom „za dzisiejszym kościołem katolickim”. Dzisiejszy kościół, na którego ścianie zawieszono w 2007 roku żeliwne tablice, jest jednak powojenny: zbudowano go po 1946 roku, a dawny dom przedpogrzebowy i dzwonnicę rozebrano; kiedy dokładnie rozebrano obie budowle i czy kościół stanął w ich miejscu, czy obok, z materiału nie wynika. Na cmentarzu pochowano około dwustu osób.

Po wysiedleniu Niemców chowano tu jeszcze tych, którzy po 1945 roku zostali w wiosce: Adeline Dieball z domu Klotz w 1952 roku i Wilhelma Meyera w 1957 roku.

Karta ewidencyjna cmentarza sporządzona 26 sierpnia 2005 roku dla wojewódzkiego konserwatora zabytków, jeszcze przed pracami stowarzyszenia, opisuje go jako cmentarz przykościelny na wzniesieniu obok kościoła, w południowo-zachodniej części wsi, przy szlaku turystycznym do Kluk, o powierzchni 0,3 hektara; mapa ewidencyjna podaje dla dwóch działek cmentarza łącznie 5556 metrów kwadratowych. Naliczono wtedy 46 wolno stojących nagrobków, a za najstarszy uznano nagrobek Wilhelma Schotha (1850–1935). Układ był regularny, z nagrobkami na osi wschód–zachód i zatartymi kwaterami. Ze starodrzewu policzono pięć świerków, cztery żywotniki, trzy dęby, jesion i brzozę, ale większość dawnych drzew była wycięta, a teren zarośnięty, z wieloma wywrotami i złomami.

Według dokumentacji stowarzyszenia prace trwały od 26 do 30 marca 2007 roku. Pomagali w nich strażacy z Łeby i mieszkańcy Żarnowskiej, a zgodę dała gmina Wicko, choć teren należy do Lasów Państwowych. Wykrywaczem metalu odnaleziono 39 krzyży nagrobnych, tablic i ich fragmentów — w tym 10 tablic żeliwnych — które dało się przypisać konkretnym osobom. Krzyże ustawiono przy grobach, na ukos, bo nie zachowały się już ich fundamenty. Najcięższy, krzyż nauczyciela Leo Bocka i jego żony Marthy, trzeba było podnosić traktorem. W zapadniętych grobach znaleziono też przerdzewiałe pojemniki, w których mieszkańcy zakopali najcenniejsze rzeczy przed wkroczeniem Armii Czerwonej 9 marca 1945 roku; większość z nich już wcześniej rozkopali rabusie.

Na dwóch nagrobkach upamiętniono poległych w pierwszej wojnie światowej: Karla Piotraschkego, zmarłego 30 czerwca 1917 roku w Rumunii, i Alberta Gromolla, poległego 2 listopada 1917 roku. 3 czerwca 2007 roku proboszcz Łeby, ksiądz Waldemar Janecki, poświęcił cmentarz jako miejsce pamięci.

Dokumentacja stowarzyszenia z 2007 roku zawiera wykaz osób, które udało się przypisać do odnalezionych krzyży i tablic. Na żeliwnych tablicach odczytano nazwiska: Henriette Knoop z domu Rosen (1832–1903), Adeline Blank z domu Bock (1869–1901), Eduard Pupp (1882–1904), Friedrich Kaufmann (1836–1900), Anna Piotraschke z domu Schooth (1880–1904), Hermann Bock (ur. 1860), Fritz Schmanke (ur. 1842), Karl Blank (1865–1919), Auguste Kauffmann z domu Zuchors (1839–1916) i Wilhelmine Gnadt z domu Wandersee (1838–1899); jedna tablica nosi tylko imię „Frau Julia”, zmarłej w wieku 72 lat.

Na kamiennych krzyżach i płytach zachowały się nazwiska: Eduard Karl Franz Bock (1865–1938), Wilhelm Schoth (1850–1935), Rudolf Klotz (1913–1939), Adolf Donisch (1875–1938), Johann Kamradt (1840–1927) i jego żona Wilhelmine z domu Schmanke (1846–1931), Karl Magsig (1835–1916) i jego żona Emilie z domu Sooß (1842–1927), Johann Georg Bock (1846–1891) wraz z dziesięcioletnią córką Berthą (zm. 1889), Hermann Gresens (1887–1938), Adeline Zeschin (1877–1902), Emilie Schimanke z domu Piotraschke (1864–1933), Elisabeth Bock (1893–1896), Albert Bock (1859–1928) i jego żona Karoline z domu Bock (1860–1938), Berta Petraschke (1895–1940), August Gnadt (1870–1936), Wilhelmine Gnadt z domu Nipkow (1845–1920), Berta Piotraschke z domu Piotter (1876–1934), Ferdinand Bock (1870–1927) i jego żona Berta z domu Blank (1872–1936), Caroline Henriette Gromoll (zm.

1916 w wieku 83 lat), nauczyciel Leo Bock (1866–1930) i jego żona Martha z domu Neubüsen (1864–1926), Karoline Henriette Gromoll (1859–1937), Wilhelm Wandersee (1906–1909), Liselotte Felsner (1910–1919), Wilhelm Meyer (1868–1957) oraz Eduard Dieball (1869–1939) i jego żona Adeline z domu Klotz (1879–1952). Na krzyżu Augusta Gnadta wyryto słowa z Drugiej Księgi Machabejskiej (7,14) o nadziei zmartwychwstania.

Claudia Fredrich, która w czerwcu 2026 roku odwiedziła cmentarz z rodziną — spoczywają tu jej przodkowie — dodaje kilka szczegółów. Pierwsze rozmowy z polskimi urzędami w sprawie uporządkowania cmentarza stowarzyszenie podjęło w lutym 2003 roku; prace z marca 2007 roku poprzedziło uzyskanie wszystkich zezwoleń, a poza strażakami z Łeby, gminą Wicko i mieszkańcami uczestniczyli w nich także leśnicy i Słowiński Park Narodowy. W jednym z grobów znaleziono wtedy zakopaną bańkę na mleko z napisem „Bock III”; rodzina, którą udało się odszukać, musiała opuścić Lebafelde w 1946 roku, a w bańce schowała wyprawę i bieliznę nocną. To jeden z wielu przykładów zakopywania przed wysiedleniem albo ucieczką sprzętów domowych, monet, biżuterii, wyprawy i odzieży.

Kamień z krzyżem pośrodku cmentarza upamiętnia nauczyciela Leo Bocka i jego żonę Marthę; Bock przez dziesiątki lat uczył dzieci we wsi rachunku, pisania i czytania. Planu rozmieszczenia grobów nie odnaleziono dotąd w żadnym archiwum, dlatego dokładnego położenia wielu mogił nie da się już ustalić.

W 2017 roku, według zestawienia Claudii Fredrich, gmina Wicko porządkowała cmentarz dwa razy w roku, a jego stan był dobry. Claudia Fredrich zaznacza, że gminny wydział zieleni w Wicku porządkuje cmentarz dwa razy w roku na jej prośbę. Według niej w Żarnowskiej był też starszy cmentarz, w samym środku wsi; obiecała przesłać o nim informacje.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Marka Drzewieckiego obok cmentarza wzniesiono niewielki kościół, który służył zarazem za kaplicę cmentarną, według Claudii Fredrich przed 1945 rokiem stały tu dom przedpogrzebowy z 1928 roku i dzwonnica z 1931 roku, a dzisiejszy kościół zbudowano dopiero po 1946 roku, po rozebraniu obu tych budowli. Wilhelm pochowany w 1957 roku figuruje na tabliczce grobu i w podpisie zdjęcia w dokumentacji stowarzyszenia jako Meyer, a w części historycznej tej samej dokumentacji i u Claudii Fredrich — jako Mayer.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło Żarnowska — Lebafelde; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 186; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 99–100; „Gedenkstätte Friedhof Czarnowske-Lebafelde. Dokumentation”, oprac. dla Bund der Lebaer e.V., stan na październik 2007 (zdjęcia S. Greinke, C. Fredrich, K. Bohl), za: W. Gillmann, kronika miasta Łeby, i księgi kościelne Łeby; materiały przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 6 października 2026 roku; Claudia Fredrich, zestawienie „Friedhöfe Kirchengemeinde Leba v. 1939” (stan na 2017–2018) wraz z dołączonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 października 2026 roku; „Gedenkstätte Friedhof Czarnowske-Lebafelde. Dokumentation”, Bund der Lebaer e.V., październik 2007, s. 22–31 (wykaz odnalezionych tablic i krzyży); materiały przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 6 października 2026 roku; Karta cmentarza nr 15388, Żarnowska, gmina Wicko, wyp. M. Palacz, 26 sierpnia 2005 roku (z budżetu Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków), wraz z mapą ewidencyjną działek 33/24L i 33/25L; kopie przekazane przez Claudię Fredrich 6 października 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer e.V.), „Im Schatten der alten Bäume: der Friedhof von Lebafelde” (z relacji z podróży w czerwcu 2026 roku) i uzupełnienie o cmentarzu w Lebafelde, przekazane autorowi atlasu 8 października 2026 roku.