Zaskoczyn — cmentarz ewangelicki

Cmentarz poewangelicki w Zaskoczynie ujęty jest w gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie pod pozycją 146; pod sąsiednią pozycją 145 ewidencja wymienia grobowiec dawnego właściciela majątku. Własnego kościoła wieś nie miała. Został po tutejszych ewangelikach cmentarz, po 1945 roku nieczynny. Zaskoczyn — po niemiecku Saskoschin — był przed 1945 rokiem majątkiem rycerskim na Wyżynie Gdańskiej, w powiecie gdańskim wyżynnym (Kreis Danziger Höhe): do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w rejencji gdańskiej, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 227) arianin Andrzej Wiszowaty, który w 1648 roku z powodu działań wojennych przeniósł się z grupą współwyznawców do Buszków i został tam duchownym, wygłaszał kazania również w Zaskoczynie; pod hasłem Zaskoczyn autor odsyła do Buszków (s. 228).

Według pruskich ksiąg hipotecznych Zaskoczyn był przez cały XVIII wiek w rękach Trembeckich: po Jakubie Teodorze należał do jego syna Jakuba Aleksandra (brat Stanisław zrzekł się praw w 1712 roku, brat Władysław zmarł w 1714 roku), potem do wnuka Jana. W wykazie wasali z lat 1774–1775 figuruje wśród dóbr 53-letniego Trembeckiego, byłego chorążego malborskiego, którego syn Ignacy (24 lata) prowadził gospodarstwo w Kleszczewie.

W 1776 roku majątek przeszedł do prawnuka Ignacego, a następnie do jego spadkobierców Józefa, Kazimierza i Jakuba.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku majątek szlachecki Saskoschin liczył 185 mieszkańców, w tym 87 ewangelików i 98 katolików. Stało w nim 11 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Lublewie Gdańskim; katolicy — do parafii w Pręgowie Dolnym; dzieci należały do okręgu szkolnego w Czerniau. Majątek liczył 831 hektarów: 241 roli ornej, 31 łąk i 493 lasu. Słownik geograficzny notuje tu piętnaście domów i trzydzieści cztery gospodarstwa domowe, hodowlę świń i owiec, pocztę w Świńczu i stację kolejową w Sobowidzu.

W spisie z 1 grudnia 1885 roku na 184 mieszkańców przypadało 98 katolików i 86 ewangelików. Katolicy należeli do parafii w Pręgowie Dolnym. Ewangelicy — jak podaje ten sam spis w wykazie obszarów dworskich powiatu gdańskiego wyżynnego, pod pozycją 85 — do parafii w Lublewie, po niemiecku Löblau. Tamtejszy kościół świętego Michała, pod patronatem magistratu gdańskiego, rozbudowano w 1644 roku; po pożarze 3 lipca 1683 roku, w którym spłonęły także plebania i szkoła, wzniesiono go na nowo i poświęcono 21 maja 1684 roku. Ewangelickiego duchownego wymieniają w Lublewie źródła od 1590 roku, a Agathon Harnoch podał w 1890 roku dla tej parafii około 2846 dusz.

Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku właścicielem majątku rycerskiego Zaskoczyn, po niemiecku Saskoschin, był hrabia Alexander von Kanitz, generał porucznik w stanie dyspozycji; zarządzał nim nadinspektor Proell z Domachau, a majątek należał wtedy do parafii ewangelickiej w Mierzeszynie, po niemiecku Meisterswalde. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, liczącej wtedy 3309 ewangelików. Karta cmentarza z października 1986 roku odnotowuje: „Zachowane tumby i obramowania betonowe, jeden pomnik nagrobny z napisem oraz fragment tabliczki marmurowej. Dużo rozkopanych grobów”.

Cmentarz o powierzchni dwudziestu siedmiu arów leżał wtedy w lesie, około dwustu pięćdziesięciu metrów na północny wschód od zabudowań wsi, przy drodze gruntowej do Kleszczewa, a jego teren porastały maliny, pokrzywy i barwinek. Naliczono wówczas osiemdziesiąt pięć mogił, a najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 5 czerwca 1927 roku i należał do Herty Krause z domu Schulz.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Mierzeszyn (Meisterswalde) i podaje tu 110 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 13; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Danziger Höhe, obszary dworskie, s. 26–27, poz. 85; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XIV, hasło Zaskoczyn; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Löblau; wykaz obiektów gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie, poz. 145–146; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 17; karta cmentarza w Zaskoczynie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 624 (s. 24), nr 1486 (s. 165–166); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 57, pozycja 265; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 227–228.