Zawada — cmentarz ewangelicki

Zawada, po niemiecku Zawadda, była majątkiem rycerskim w powiecie człuchowskim (Kreis Schlochau), cztery kilometry od Przechlewa. Własnego kościoła ani kaplicy w Zawadzie w źródłach nie znaleziono. Losów cmentarza po wojnie ani jego dzisiejszego stanu w źródłach nie opisano; wykaz rejestru zabytków wymienia w Zawadzie tylko park dworski z pierwszej połowy XIX wieku, wpisany pod numerem A-1592 z 23 kwietnia 1996 roku.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Zawada składała się z dwóch działów: pierwszy po Kazimierzu Zawadzkim i jego synach przeszedł w 1772 roku na Jakuba Lipińskiego, drugi kupił Łukasz Golański. Według pruskich ksiąg hipotecznych drugi dział Łukasz Golański kupił częściowo w 1750 roku od braci Ludwika i Dionizego Dorpowskich, częściowo w 1759 roku od Ludwika Kłosińskiego, a po nim przypadł on jego synowi Feliksowi Ludwikowi. W wykazie wasali z 1774 roku Jakub Lipiński figuruje jako dzierżawca Zawady z rąk małoletniego pasierba.

W 1789 roku stało tu dwanaście domów.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Zawadę jako majątek rycerski. Notował tu sześć domów mieszkalnych i 143 mieszkańców, w tym 103 ewangelików i 40 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Człuchowie; katolicy — do parafii w Przechlewie; dzieci należały do okręgu szkolnego Ziethen. Wykaz gmin sporządzony po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wymienia Zawadę wśród obwodów dworskich powiatu, na stronie 164 pod pozycją 141, i podaje 135 mieszkańców — 62 mężczyzn i 73 kobiety — w tym 78 ewangelików, 53 katolików i 4 Żydów. Mieszkali oni w siedmiu budynkach i dwudziestu jeden gospodarstwach domowych, skupionych w jednym miejscu zamieszkania; te same liczby podaje Słownik geograficzny, tom XIV, strona 473.

Ewangelicy z Zawady należeli do parafii w Człuchowie — tak przypisuje ich wykaz gmin z 1885 roku, a Agathon Harnoch wymienia wieś wśród miejscowości parafii człuchowskiej, liczącej 5357 dusz.

Katolicy należeli do parafii świętej Anny w Przechlewie, a wcześniej — jak zapisał ksiądz Jakub Fankidejski — do gminy kościoła filialnego w Szczytnie, razem ze Szczytnem, Lisewem, Płaszczycą, Pakotulskiem, Pawłówkiem i Pokrzywnicą. Wykaz ksiąg metrykalnych Bära notuje przy ewangelickiej parafii w Przechlewie księgi chrztów i ślubów od 1829 roku, zgonów od 1831, konfirmacji od 1889 i wykaz komunikantów od 1892 roku. Odrębną parafię ewangelicy przechlewscy utworzyli według Benedykta Reszki w 1893 roku, a jej pierwszym zarządcą był pastor Paul Hartwig, urzędujący w latach 1889–1898. Własny kościół parafia przechlewska postawiła w 1911 roku; w źródłach nie znaleziono, czy Zawada przeszła wtedy do niej.

Zawada leżała kolejno w trzech prowincjach: w Prusach Zachodnich z rejencją w Kwidzynie do przełomu lat 1919/20, w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją w Pile w latach 1920–1938, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze. Po zniesieniu Marchii Granicznej powiat pozostał w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen): zaliczyła go do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, która w tej części weszła w życie z dniem zniesienia Marchii.

W 1939 roku we wsi stacjonowały wojska niemieckie i działało lotnisko polowe; dwór spłonął w 1945 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 79 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 164–165, poz. 141; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XIV, s. 473; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 504 (parafia Schlochau); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 14, nr 213 (parafia ewangelicka Prechlau); B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 25–26; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Parafia pod wezwaniem Świętej Anny w Przechlewie — Diecezja Pelplińska; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16), nr 1384 (s. 133–134); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 146–147; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.