Zbeniny — cmentarz ewangelicki

Zbeniny, po niemiecku Zbenin, leżą w gminie Chojnice, w dawnym powiecie chojnickim, przy szosie z Chojnic do Brus — dziś jest to droga wojewódzka numer 235. Były to dobra rycerskie z leśniczówką, o obszarze 527 hektarów: 376 roli ornej, 33 łąk i 108 lasu. Wielki mistrz Winrich von Kniprode nadał je w 1357 roku Szczepanowi, Jakubowi, Jaśkowi, Maciejowi z Ornety oraz chojnickim mieszczanom Jakubowi Rutkenowi i Jakubowi Landmeisterowi, z jeziorem Ostrowitem, za dwie służby w lekkiej zbroi i pomoc przy budowlach; ponieważ gleba była tu pośledniejsza, płużne wyznaczono niskie — po dwa korce owsa od włóki czynszowej.

W 1419 roku Otto ze Zbenin i jego sześciu braci zapisali część lasu nad jeziorem Ostrowickiem augustianom w Chojnicach. Według pruskich ksiąg hipotecznych Zbeniny należały do Jana Chryzostoma Czapskiego, od 1723 roku do jego syna Adama, a od 1752 roku do Michała Drogosława Skórzewskiego i jego żony Ludwiki z Czapskich; w wykazie wasali z 1774 roku figurują wśród dóbr 62-letniego Michała Skórzewskiego, generała polskiego w stanie spoczynku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Zbenin jako majątek rycerski. Notował tu pięć domów mieszkalnych i 89 mieszkańców, w tym 78 ewangelików i 11 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Chojnicach; dzieci należały do okręgu szkolnego Groß Kladau. Pod koniec XIX wieku dziedzicem był Adolf Rieck. W 1891 roku Zbeniny należały do Adolfa Riecka, a w 1903 roku do pani Janke; areał wynosił około 520 hektarów. Między 1903 a 1909 rokiem majątek przeszedł w ręce dr. von Jauty-Połczyńskiego z Wittstock w powiecie tucholskim, a między 1909 a 1912 rokiem Józefa Chrzanowskiego, który był właścicielem w 1928 roku. Ewangelicy z majątku należeli w 1912 roku do parafii w Chojnicach.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono w Zbeninach 107 mieszkańców: 76 ewangelików i 31 katolików; nie było ani jednego Żyda. Te same liczby podaje Słownik geograficzny. W spisie przy Zbeninach wskazano parafię ewangelicką i katolicką w Chojnicach. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku wykazał w Zbeninach 133 mieszkańców w pięciu domach — wszystkich wyznania rzymskokatolickiego. W tym spisie narodowość polską podały 132 osoby, niemiecką jedna.

Własnego kościoła we wsi nie było; we wsi jest cmentarz. Założono go na planie regularnego czworoboku. Zachował się starodrzew i fragmenty grobów: obudowy, cokoły krzyży, prostokątne stele i jedna w formie ściętego pnia drzewa. Andrzej Lorbiecki, który w 2019 roku zinwentaryzował cmentarze gminy Chojnice, opisuje cmentarz jako czworobok 30 na 20 metrów z 21 grobami, w większości z obrzeżami z masy marmurowej; czytelna jest tylko jedna tablica, kobiety urodzonej 16 czerwca 1816 roku i zmarłej 24 grudnia 1885 roku. Mapa z 1893 roku cmentarza nie pokazuje, mapa WIG z 1932 roku go zaznacza, a na arkuszu z 1937 roku znów go brak. Lorbiecki przypuszcza, że był to cmentarz dworski, założony dla rodziny właścicieli majątku. W źródłach nie znaleziono, kiedy przestano tu chować ani co działo się z tym miejscem po 1945 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 35 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, hasło Zbenin, powiat Konitz, poz. 121; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XIV, hasło „Zbeniny”; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku); Program opieki nad zabytkami gminy Chojnice; A. Lorbiecki, „Inwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice (cz. I)”, „Zeszyty Chojnickie” 35 (2019), s. 240–243; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1385 (s. 134); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 118; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 118–119; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 206; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 138–139; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1246; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 52–53; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.