Zblewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Zblewie leży u wylotu wsi, po północnej stronie szosy w kierunku Starogardu Gdańskiego — stąd adres przy ulicy Starogardzkiej — i zajmuje 0,40 hektara. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 135. Pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. W maju 2023 roku uporządkowało go ponad sześćdziesięciu wolontariuszy ze stowarzyszenia Kociewscy Poszukiwacze.

Zblewo, po niemiecku Hoch Stüblau, to duża wieś kociewska, do 1920 roku w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard), w latach 1920–1939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a w latach 1939–1945 pod okupacją niemiecką. Słownik geograficzny wylicza tu pocztę, aptekę, lekarza, młyn wodny, mleczarnię związkową, dwa tartaki parowe i dwa doroczne jarmarki na bydło i konie, odbywane od 1886 roku.

W 1583 roku parafię zblewską wizytował biskup Hieronim Rozrażewski. Wizytacja opisała Zblewo jako dobra królewskie należące do Ostrowa, w dzierżawie Michała Izy, mieszkańca Królewca. W Zblewie kościół drewniany wymagał znacznej naprawy, cmentarz był ogrodzony, świątynię konsekrowano pod wezwaniem świętego Mikołaja, a do kościoła należały cztery łany. Wsie parafialne wizytator wyliczył po kolei: Zblewo z trzydziestoma kmieciami, Borzechowo z osiemnastoma, Zadzieiowo również z osiemnastoma, dwór Kliński, Nieradowo z szesnastoma i Białochowo, gdzie kmieci nie było, a ziemię i tak orano, nic z niej nie płacąc. Zalecenia powizytacyjne dla Zblewa są krótkie: dochodzić należności od Białochowa, proboszcz ma się oczyścić z zarzutu, że był niegdyś żonaty; obecnie żyje w konkubinacie, a beneficjum uchodzi za wakujące, bo rezydujący duchowny nie ma potwierdzenia.

Ksiądz Jakub Fankidejski, korzystając z wypisków Lilienthala, podaje, że kościół w Wiecznie był filią parafii zblewskiej, a jego cztery łany zagarnął dzierżawca starostwa borzechowskiego. W samym Zblewie zajęto jeden z czterech łanów parafialnych. Wizytacja z 1686 roku zastała tu kościół drewniany pod wezwaniem świętego Michała i świętego Mikołaja, grożący ruiną, ze spaloną plebanią, a w 1710 roku stanął nowy, w pruski mur budowany.

W 1702 roku wizytator naliczył w parafii zblewskiej 450 katolików i około dwudziestu luteranów, licząc z rodzinami. Wizytacja generalna z lat 1765–1766 odnotowała w parafii 300 luteranów, a we wsi Kazub siedmiu Żydów. Wizytacja z lat 1780–1781 naliczyła w samym Zblewie 122 katolików i jedenastu „akatolików”. W całej parafii wizytacja ta naliczyła 886 katolików, 203 ewangelików i czterech Żydów.

W 1820 roku Zblewo liczyło 299 mieszkańców: 281 katolików, piętnastu luteranów należących do parafii w Starogardzie i trzech Żydów; w 1869 roku wieś bez folwarku miała 1171 mieszkańców, w tym 256 ewangelików i dziesięciu baptystów, a folwark — 197. Miejscowa parafia ma neogotycki kościół świętego Michała Archanioła, wzniesiony w latach 1878–1880 pod patronatem rządowym, sklepiony na szesnastu filarach, konsekrowany 18 września 1887 roku przez biskupa Leona Redlera. Jego koszty sięgnęły stu dziewięćdziesięciu pięciu tysięcy marek. Ewangelicy — w większości Niemcy, luteranie i unijni — stanowili mniejszość i własnego kościoła w Zblewie nie mieli; podlegali parafii ewangelickiej w Borzechowie. Mieli u siebie szkołę: Słownik geograficzny notuje w Zblewie sześcioklasową szkołę katolicką i jednoklasową ewangelicką.

Zblewo spisywano w dwóch częściach: osobno gminę wiejską, osobno obwód dworski. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku podaje dla gminy wiejskiej Hoch Stüblau 1513 mieszkańców, w tym 275 ewangelików, 1214 katolików i 24 Żydów (strona 32, pozycja 16). Spis wymienia osobno tutejszy obwód dworski: 295 mieszkańców, 46 ewangelików i 249 katolików (strona 34, pozycja 84). Spis z 1 grudnia 1910 roku podaje 2547 mieszkańców, w tym 611 niemieckojęzycznych, wśród nich 406 ewangelików, 183 katolików i 22 Żydów.

Spis wykazał też 1932 osoby mówiące po polsku, wśród których nie było ewangelików. Spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku wykazał 2169 osób, w tym 109 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 2050 osób, niemiecką 118.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 406 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XIV, hasło „Zblewo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preußisch Stargard, s. 32 poz. 16 i s. 34 poz. 84; Gemeindelexikon für den Regierungsbezirk Danzig, spis z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Preußisch Stargard, poz. 22; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 46, poz. 73; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 336; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, zeszyt I, s. 49 i 116; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G61, s. 172–175; ks. W. Kujawski, „Repertorium…, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G70 (1780–1781); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 76, nr 284; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Zblewo, pozycja 135; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.