Zębowo — cmentarz ewangelicki

W Zębowie cmentarz leży przy kościele i służy pochówkom do dziś; w źródłach nie znaleziono innego cmentarza we wsi. Chowano tu von Belowów; niektórym wmurowano epitafia w ściany świątyni. Najbliżej kościoła, przed wejściem na cmentarz, stoją resztki dawnych pomników nagrobnych, wśród nich marmurowe krzyże; pozostałą część frontową obsiano trawą, a teren za kościołem służy pochówkom współczesnym.

Zachowała się osiemnastowieczna brama i kamienny mur długości około 200 metrów — monografia opisuje go jako murek grodzący cmentarz i kościół od strony frontowej, ewidencja mierzy go jako obwodowy. Kościół i cmentarz wpisano do rejestru zabytków. Datowanie cmentarza w źródłach się różni: ewidencja wskazuje drugą połowę XVIII wieku, monografia zaś stwierdza, że przykościelne miejsce grzebalne utrzymało swój status od średniowiecza po czasy współczesne.

Murowany kościół wzniesiono w XV wieku; w źródłach nie znaleziono dokładnego roku budowy. Służył ewangelikom od Reformacji, którą przyjęto tu w 1535 roku, aż do 1945. W XVIII wieku częściowo spłonął i wkrótce został odbudowany staraniem von Belowów. Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy i usunęli empory patronackie oraz ambonę.

Zębowo, po niemiecku Symbow, leżało w dawnym powiecie sławieńskim (Kreis Schlawe) w rejencji koszalińskiej, tuż przy granicy z powiatem słupskim — i było ośrodkiem samodzielnej parafii ewangelickiej. Parafia obejmowała sześć wsi po obu stronach owej granicy: Zębowo, Reblino (Reblin), Bierkowo (Birkow), Gać (Gatz), Redęcin (Reddentin) i Sycewice (Zitzewitz). Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku kościół parafialny (macierzysty) w Zębowie, po niemiecku Symbow, należał do synodu darłowskiego, a przypisane były do niego Bierkowo (Birkow), Gać (Gatz), Redęcin (Reddentin), Reblino (Reblin) i Reblinko (Neu Reblin). Do okręgu kościelnego Słupsk-Miasto przyłączono parafię zarządzeniem królewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku — wcześniej należała do okręgu Darłowo.

Aktem z 6 sierpnia 1895 roku Bierkowo otrzymało własną gminę kościelną, złączoną z Zębowem w jednej parafii. W 1910 roku wieś liczyła 145 mieszkańców. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2650 dusz i gminę kościelną w Birkow, oddaloną o 5 kilometrów. Według poprawek do tego spisu pastor Martin Hedemann już nie żył. W 1940 roku parafia liczyła 2374 wiernych.

Listę duchownych Müller otwiera Joachim Silaff, powołany przez Georga i Paula von Below i ordynowany przez darłowskiego prepozyta Joachima Gützlaffa; gdy 19 lipca 1611 roku spisywano matrykułę, sprawował urząd od dwudziestu czterech lat. W 1641 roku, jako stary człowiek żyjący w słupskim przytułku, musiał utrzymywać siebie i syna Abrahama, studenta teologii, który postradał zmysły. W latach wojny trzydziestoletniej, 24 września 1631 roku, zbierano w kościele w miejscowości Krakow składkę dla zębowskiego pastora Jana Praetoriusa, który stracił dobytek w pożarze. Starsze akta parafialne spłonęły. Kolatorem był właściciel dóbr Zębowo, prawo patronatu przeszło zaś na właścicieli Redęcina i Sycewic; Bierkowo pozostało bez patrona.

Ostatniego duchownego tej parafii wymienia urzędowy organ konsystorza pomorskiego: porucznik Oskar Klopsch, „Pfarrer in Symbow, Kirchenkreis Stolp-Stadt”, otrzymał w 1941 roku Krzyż Żelazny pierwszej klasy, a rok później odznakę szturmową piechoty.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 893; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1941; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 479–481; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 140; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 176 i 247.