Zębowo — dawny kościół ewangelicki (Symbow)

Kościół w Zębowie, po niemiecku Symbow, to gotycka budowla ceglana z drugiej połowy XV wieku — salowa, z wieżą od zachodu. Powstał jako świątynia katolicka, a po Reformacji, do 1945 roku, użytkowali go ewangelicy. Dziś jest to rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych, należący do parafii w Sycewicach; wykaz rejestru zabytków podaje przy nim wezwanie Świętej Rodziny. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego figuruje pod numerem A-225 (dawny numer słupski 196), na mocy decyzji z 8 maja 1961 roku, wraz z otoczeniem. Rejestr datuje kościół na drugą połowę XV wieku, z przekształceniem w 1777 roku.

Wokół świątyni leży cmentarz przykościelny z zachowaną bramą, murem ogrodzeniowym i nagrobkami rodziny von Below; to tu chowano członków rodu, a niektórym wmurowano epitafia w ściany kościoła. Datowanie cmentarza podane w monografii dawnych cmentarzy powiatu słupskiego sięga średniowiecza.

W 1711 roku w tym kościele dwaj współpatroni, Ambrosius von Below z Gaci i porucznik von Lettow z Redęcina, pokłócili się o pierwszeństwo, zwłaszcza przy Wieczerzy Pańskiej; Below zasztyletował przeciwnika i uciekł do Szwecji. Czas pożaru monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego wiąże z XVIII wiekiem: mówi o częściowym pożarze i szybkiej odbudowie staraniem rodziny von Below. Po pożarze świątynię odbudował Paul von Below z Redęcina, którego nazwisko widnieje na nadprożu drzwi wieżowych. Świątynię przebudowano w 1777 roku, o czym mówi data na chorągiewce wieżowej. W latach 1800–1817 pastorem był tu Johann Christian Ludwig Haken, biograf Nettelbecka i Schilla, przyjaciel Schleiermachera.

Zębowo miało własną parafię ewangelicką. Wykaz duchownych Pomorza notuje, że należała ona dawniej do synodu darłowskiego, a zarządzeniem rejencji koszalińskiej z 2 listopada 1814 roku przyłączono ją do synodu miejskiego Słupsk. Obejmowała Zębowo, Reblino, Bierkowo, Gać, Redęcin i Sycewice. Aktem z 6 sierpnia 1895 roku utworzono osobną gminę kościelną w Bierkowie, złączoną z Zębowem pod jedną parafią. Müller podaje jako kolatora właściciela dóbr Zębowo, a jako ówczesnych patronów Zębowa — właścicieli Redęcina i Sycewic; Bierkowo było wolne od patronatu.

Prasa odnotowała kolejnych tutejszych pastorów. W kwietniu 1882 roku pastor Bauer z Zębowa otrzymał Order Czerwonego Orła czwartej klasy. Reinhold Rathke, tutejszy duszpasterz w latach 1882–1913, otrzymał w listopadzie 1913 roku Order Korony trzeciej klasy; zmarł na początku 1920 roku, a nekrolog rodziny datowano w Kobylnicy 11 lutego. W grudniu 1913 roku pastorem w Zębowie, w synodzie miejskim Słupska, został duchowny pomocniczy Witte z Hasserode.

Przy ścianie południowej stoi neogotycka przybudówka z zakrystią, a renowację przeprowadzono w 1932 roku. Spis parafii pomorskich z tego roku podaje 2650 dusz i gminę kościelną w Birkow (Bierkowo), oddaloną o 5 kilometrów. Patronat w Symbow sprawowali właściciele majątków: von Below z Reddentin (Redęcin) i doktor praw Heinrich von Zitzewitz z Zitzewitz (Sycewice), a Birkow był wolny od patronatu.

Według poprawek do tego spisu pastor Martin Hedemann już nie żył. Ostatniego duchownego tej parafii wymienia urzędowy organ konsystorza pomorskiego: porucznik Oskar Klopsch, „Pfarrer in Symbow, Kirchenkreis Stolp-Stadt”, otrzymał w 1941 roku Krzyż Żelazny pierwszej klasy, a rok później odznakę szturmową piechoty. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono w 1946 roku, a parafię erygowano 1 czerwca 1951 roku.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1941; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 479–481 (Symbow); K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Zębowo; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, parafia świętego Jana Bosko w Sycewicach (diecezjakoszalin.pl); wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 176 i 247; „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 29 kwietnia 1882 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 5 listopada 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 21 grudnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 13 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).