Żelazno — cmentarz ewangelicki

Żelazno — do 2007 roku urzędowo Żelazna, a przed 1945 rokiem Zelasen, przemianowane w latach 1937/38 na Hohenwaldheim — należało do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze i rejencji koszalińskiej. W 1784 roku Żelazno leżało dwie i ćwierć mili na północny wschód od Lęborka, na wzniesieniu. Wieś dzieliła się na sześć szlacheckich dworów z folwarkami sześciu współwłaścicieli; był młyn wodny — razem 14 dymów. Mieszkańcy należeli do parafii w Osiekach Lęborskich (Ossecken).

Przywilej wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, wystawiony 18 czerwca 1378 roku, zastępował starszy przywilej wielkiego mistrza Karola z Trewiru, strawiony przez ogień. Zezwalał na zamianę dóbr Sydow (Woedtke) na Zelasno i połowę sąsiedniego Miromina; występują w nim trzy osoby: Wojan, Kosma i Gneomar. Cramer w dziejach ziem lęborskiej i bytowskiej przedrukował ten przywilej — wedle jego odczytu wystawiony w Gdańsku w piątek po Bożym Ciele — i zapisał nazwę w jednym zdaniu na trzy sposoby: Zelaschno, Gelaßno, Zelasen. Franz Schultz notuje dalsze formy nazwy: Selesna w spisie dziesięciny biskupiej, Schelesno w kopenhaskich tabliczkach woskowych i Chelasno w zapiskach z 1437 roku.

Własnego kościoła wieś nie miała. Średniowieczną świątynię w Osiekach ewangelicy przejęli po Reformacji, około 1566 roku, gdy biskup kujawski Wolski sprzedał tamtejsze dobra Ernestowi Wejherowi. Pierwszym z osieckich pastorów na liście Ernsta Müllera jest Valentinus Labischus, odnotowany bez dat, ze wzmianką, że przyjął święcenia od biskupa gnieźnieńskiego; Müller przyjmuje stąd, że był tu najpierw proboszczem katolickim, a później przeszedł do Kościoła ewangelickiego. Patronat sprawował ród von Krockow — od 1621 roku Jerzy von Krockow jako jedyny patron. Dzisiejszy kościół w Osiekach powstał po 1726 roku, kiedy całe Osieki spłonęły i z wieży ocalał sam przyziemek; ma 35 metrów długości, 11,5 metra szerokości i 7,5 metra wysokości. Nowe organy sprawiono 15 października 1826 roku.

W 1887 roku parafia obejmowała dwadzieścia dziewięć miejscowości, a w 1889 roku oddała pięć wsi parafii w Gniewinie.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Żelazno, po niemiecku Zelasen, był kapitan von Milczewski. Majątek Żelazno, liczący około 646 hektarów, należał do Milczewskich przez cały okres objęty księgami adresowymi. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku objął Zelasen jednym wierszem, jako obwód dworski: 676,8 hektara, 15 domów, 36 gospodarstw, 216 mieszkańców. W tym spisie wszyscy mieszkańcy byli wyznania ewangelickiego.

Wieś należała do parafii ewangelickiej w Osiekach Lęborskich (Ossecken) i katolickiej w Lęborku; urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy mieściły się w samym Zelasen. Według księgi adresowej z 1905 roku właścicielem majątku był porucznik Eugen von Milczewski. Schultz podaje dla tego obwodu 675 hektarów i 205 mieszkańców, a w 1925 roku na 442 mieszkańców było tu 418 ewangelików. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako miejsce kazań parafii w Osiekach Lęborskich, oddalone od Osiek o 7,5 kilometra, a dla całej parafii podaje 3200 dusz. Urząd pastora w Osiekach był wtedy nieobsadzony.

W Żelaznie jest stary cmentarz ewangelicki; wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go dla gminy Choczewo pod pozycją 151, na działce 89/3. W ewidencji i w dostępnych źródłach kościelnych nie znaleziono roku założenia cmentarza; Jan Wild określa go jako dziewiętnastowieczny. Leży na niewielkim wzniesieniu po prawej stronie drogi na Kostkowo; nie ma ogrodzenia, a jego obszar wyznacza samo wzniesienie. W osobnej kwaterze chowano uczestników pierwszej wojny światowej oraz członków rodów szlacheckich: Milczewskich i von Kolz (tak w druku).

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, wieś objęli polscy osadnicy katoliccy, a teren należy dziś do rzymskokatolickiej parafii w Choczewie. W sierpniu 2026 roku Dominika Gzowska zastała cmentarz w Żelaznie całkowicie zdewastowany i zarośnięty. Dominika Gzowska odnotowała, że dwa groby rodziny Milczewskich, widoczne w 2010 roku, do 2026 roku zniknęły, a kamienie nagrobne leżą przewrócone. Stoi tu kaplica grobowa rodziny von Milczewski, z bardzo uszkodzonym dachem i wejściem zamurowanym pustakami.

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 255; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze regionu — Pałac Ciekocinko; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912, s. 408–409 i 455–456; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 257–258; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strony 194–195, pozycja 171; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”; D. Gzowska, oględziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 134–135; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Osieki Lęborskie, cz. II”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (288)/2026, s. 12.