Żelazo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Żelazie, do 1945 roku Selesen, założono na północno-wschodnim skraju wsi, około 500 metrów od centrum. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego nazywa go dużym założeniem z centralnie usytuowaną kaplicą i zwraca uwagę na jego łukowaty kształt, podyktowany rzeźbą terenu: leży na wzniesieniu, a zachowany starodrzew wskazuje, że mógł być obsadzony dębami i świerkami.

Według portalu cmentarzy powiatu słupskiego pośrodku stoją ruiny kaplicy i trzy komory grobowe rodziny von Bandemer, właścicieli majątku od XV wieku, a kilka metrów na północ od kaplicy — nagrobki Corduli i Rudolpha von Bandemer. Monografia umieszcza zachowane murowane fragmenty kaplicy i przylegającego do niej grobowca w kwaterze zachodniej. Chowano tu od 1825 do 1945 roku, a formy nagrobków — jak zauważa monografia — były wyraźnie zróżnicowane. W książce Tomasza Urbaniaka widać szczątki dużej kaplicy cmentarnej z kryptą. W wykazie cmentarzy gminy Urbaniak wymienia w Żelazie oprócz wiejskiego także domniemany cmentarz rodowy, ale nie podaje, gdzie miałby leżeć.

Żelazo było wsią w powiecie słupskim, od XV wieku do 1945 roku w rękach rodu von Bandemer. Własnego kościoła Żelazo nie miało. Mieszkańcy należeli do parafii ewangelickiej w Smołdzinie (Schmolsin), wcześniej do Gardny Wielkiej (Groß Garde), w kręgu osadnictwa słowińskiego — ewangelickiej ludności słowiańskiej znad jezior Gardno i Łebsko. W 1784 roku Żelazo liczyło 27 dymów i miało nauczyciela; stała tu dworska kaplica grobowa („eine herrschaftliche Begräbnißkapelle”). Do dóbr należały chaty rybackie zwane die Klucken, sześć chat w Rowach i udział w rybołówstwie na wodach rowskich i łebskich; mieszkańcy należeli do parafii w Gardnie Wielkiej (Groß-Garde).

W północno-zachodniej części cmentarza stał jeden z najstarszych tutejszych pomników: postument z inskrypcją łacińską, którą monografia oddaje słowami: „Ten, który wzniósł dla Ojczyzny mury Poznania i Ulm, to miejsce spoczynku ręką sędziwą córce przygotował 1872”. W 1879 roku majątek Selesen, liczący 1962 hektary, należał do von Bandemera. Pod koniec XIX wieku chowano tu także zmarłych z należącej do Żelaza części Kluk (Selesener Klucken, dwadzieścia rodzin). Tetzner zanotował, że tamtejsi mieszkańcy musieli wozić swoich zmarłych dziesięć kilometrów do Żelaza.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył tu 145 ewangelików i jednego katolika. W 1905 roku jego właścicielem był szambelan Rudolph von Bandemer, a w 1911 roku majątek, liczący ponad 2000 hektarów, był fideikomisem majora Alfreda von Bandemera, który miał go w 1928 roku.

Karl-Heinz Pagel podaje, że 9 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, bez oporu. Ponieważ wieś leżała w nadmorskiej strefie zamkniętej, mieszkańców czasowo przesiedlono do Damna (Dammen) i Bobrownik (Bewersdorf); wrócili po siedmiu tygodniach. Mieszkańców wysiedlono; później odnaleziono 169 osób w RFN i 87 w NRD. Straty: 16 poległych, 8 zmarłych cywilów, 18 zaginionych. Ostatnim nauczycielem był Erhard Schwahn.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a cmentarz mocno zdewastowano — elementy kamienne i metalowe rozebrano, zostały fragmenty nagrobków i mury komór grobowych. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z połowy XIX wieku, z zachowanymi głazami nagrobnymi Rudolpha von Bandemer (1829–1906; rok śmierci z napisu na kamieniu, program opieki podaje 1905) i Corduli von Bandemer (1836–1918) oraz resztkami kaplicy grobowej z drugiej połowy XIX wieku. Program wymienia też zdewastowane nagrobki, głównie z pierwszej połowy XX wieku, i starodrzew zachowany w 50%.

Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.

Wiosną 2024 roku prace na cmentarzu rozpoczęło Słupskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne „Gryf”, wspólnie z mieszkańcami i gminą. Stowarzyszenie ustaliło, że w przeciwieństwie do innych tutejszych cmentarzy ten nie został zlikwidowany w latach siedemdziesiątych XX wieku, lecz zdewastowany: większość krzyży przełamano i pozostawiono na miejscu, a zarastająca je trawa chroniła je później przed zbieraczami złomu. Odnaleziono i ustawiono do pionu ponad 70 krzyży żeliwnych oraz kilkadziesiąt nagrobków kamiennych i betonowych, a we wschodniej części odtworzono kamienie nagrobne Rudolpha i Corduli von Bandemer.

Według stowarzyszenia cmentarz wrócił do stanu bliskiego pierwotnemu, z wyjątkiem ruin kaplicy, której podziemia służyły jako krypta rodu von Bandemer, i należy dziś do najlepiej zachowanych w powiecie; stowarzyszenie uważa go też za jedyny cmentarz rodowy w gminie Smołdzino.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Tomasz Urbaniak uważa cmentarz w Żelazie za stare miejsce pochówku, istniejące co najmniej od XVIII wieku, a pozostałe źródła podają pochówki od 1825 roku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim — gmina Smołdzino; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 217, hasło Żelazo; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 128, 169–171; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 909–914; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1004–1005; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 190–191; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 178; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 192; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 176; P. Terlikowski, prezes Słupskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Gryf”, korespondencja z autorem atlasu i zdjęcia, 5 listopada 2026 roku.