Żelkowo — cmentarz ewangelicki

Żelkowo — po niemiecku Wendisch Silkow, a w latach 1937–1945 Schwerinshöhe — miało więcej niż jedno miejsce pochówku. Z cmentarza przykościelnego nie zostało nic prócz kamienia upamiętniającego mieszkańców poległych w pierwszej wojnie światowej. Drugi, wiejski, założono na zachód od wsi, na niewielkim wzniesieniu przy polnej drodze. Jego granice, wyznaczone kamiennym wałem, zachowały się szczątkowo, starodrzew w większości wycięto, a o dawnej funkcji miejsca świadczy kilka fragmentów kamiennych nagrobków. W latach dziewięćdziesiątych obrys cmentarza wyznaczały brzozy sadzone wzdłuż granicy. W zachodniej części parku stoi ponadto wysoki kamienny pomnik, wzniesiony ku czci poległych w pierwszej wojnie albo ku czci właścicieli Żelkowa, rodziny von Schwerin. W parku pomnik ten wyznacza dziś układ i oś współczesnego cmentarza.

Wieś była ewangelicka i leżała w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. W 1784 roku Żelkowo liczyło 15 dymów; był tu młyn zwany die Schwarzmühle.

Początkowo Żelkowo było filią parafii w Gardnie Wielkiej (Groß-Garde) w synodzie słupskim; w 1820 roku uzyskało własną gminę kościelną, w 1891 wikariat, a w 1899 pełną samodzielność. Rejestr nazwisk spisu parafii pomorskich z 1932 roku notuje przy Wendisch Silkow pastora Kädinga. Z braku kościoła nabożeństwa odprawiano początkowo w szkole albo w stodole; budowę kościoła rozpoczęto w 1871 roku. 29 stycznia 1879 roku poświęcono granitowy, neogotycki kościół w Żelkowie. Przy nim urządzono cmentarz.

9 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona; tego samego dnia zastrzelono hrabinę Margarete von Schwerin. Ludność niemiecką wysiedlano od 1946 roku. Świątynia stoi i służy dziś jako katolicki kościół filialny pod wezwaniem świętego Antoniego.

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Główczyce na lata 2024–2027 wymienia w Żelkowie cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku, odrębny od cmentarza komunalnego założonego po 1945 roku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gmina Główczyce — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Żelkowo; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Schwerinshöhe; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Główczyce na lata 2024–2027 (uchwała nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 256.