Żelkowo — dawny kościół ewangelicki (Wendisch Silkow)

Dawny kościół ewangelicki w Żelkowie, po niemiecku Wendisch Silkow, to murowana neogotycka świątynia z kamienia polnego, budowana od 1871 roku i poświęcona 29 stycznia 1879 roku. Po 1945 roku przejął ją Kościół rzymskokatolicki; dziś jest to kościół filialny pod wezwaniem świętego Antoniego Padewskiego, należący do parafii Przemienienia Pańskiego we Wrześciu.

W 1784 roku Żelkowo liczyło 15 dymów; był tu młyn zwany die Schwarzmühle. Mieszkańcy należeli do parafii w Gardnie Wielkiej (Groß-Garde) w synodzie słupskim.

W 1820 roku powstała tu gmina kościelna, która z braku świątyni zbierała się na nabożeństwa w szkole albo w stodole. W 1891 roku utworzono wikariat parafialny, obsługiwany kolejno przez Paula Veddera, Richarda Brunnemanna i Ottona Poettera, a 31 marca 1899 roku zniesiono związek duszpasterski Gardny Wielkiej i Żelkowa i ustanowiono w Żelkowie samodzielne probostwo — pierwszym proboszczem został Poetter. W październiku 1905 roku izba karna sądu krajowego w Słupsku rozpatrywała sprawę o zniesławienie, którą pastor Poetter wytoczył Hugonowi Röhlowi, redaktorowi konserwatywnego „Bütower Anzeiger”; według berlińskiej „Tägliche Rundschau” proces obrócił się w oskarżenie samego pastora, bo około dwudziestu nauczycieli zeznało jako świadkowie, że byli przez niego krzywdzeni i szykanowani.

W styczniu 1908 roku prasa doniosła, że regencja, wydział kościołów i szkół, powierzyła powiatową i miejscową inspekcję szkół parafii żelkowskiej powiatowemu inspektorowi szkolnemu, pastorowi Wenzlaffowi z Wrześcia; Poetter, który mieszkał nadal w Żelkowie, był wcześniej miejscowym inspektorem szkolnym. W lipcu 1908 roku mianowano go pastorem w synodzie Jacobshagen, a probostwo w Żelkowie, wolne od patronatu, ogłoszono do natychmiastowego obsadzenia, z pensją zasadniczą 1800 marek obok wolnego mieszkania. Pagel pisze, że życie kościelne gminy toczyło się spokojnie, poza przejściowymi i nieznacznymi skłonnościami separatystycznymi.

Parafia nie miała patrona i obejmowała, obok samego Żelkowa, Alt- i Neu-Gutzmerow, Bandsechow, Sorchow oraz dobra rycerskie Schojow. Drugim proboszczem został w 1909 roku ten sam Richard Brunnemann, który był tu wcześniej wikariuszem, a w międzyczasie pracował jako pastor i misjonarz w Maraszu w Azji Mniejszej. W listopadzie 1913 roku Brunnemann otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy. W styczniu 1918 roku ogłoszono, że probostwo zwolni się z dniem 1 marca 1918 roku; parafia liczyła wtedy 1600 dusz i miała jeden kościół, pensja zasadnicza wynosiła 2400 marek, a nowa plebania miała światło elektryczne. W przybudówce plebanii mieściły się sala konfirmandów i sala parafialna oraz stacja diakonis, a wieś miała stację na linii kolejowej Słupsk–Cecenowo; podania przyjmowała rada parafialna. Rejestr nazwisk spisu parafii pomorskich z 1932 roku notuje przy Wendisch Silkow pastora Kädinga.

W 1940 roku parafia, jako Kirchspiel Schwerinshöhe, obejmowała pięć miejscowości i liczyła 1580 wiernych.

Żelkowo, w latach 1938–1945 Schwerinshöhe (według Pagla nazwę zmieniono w 1937 roku), leży nad Łupawą, w dawnym powiecie słupskim rejencji koszalińskiej. Okolica należała do dawnego obszaru luterańskich Słowińców, a nazwa wsi w dialekcie słowińskim brzmiała Želkʉ̀ɵ̯vä. Mieszkańcy byli ewangelikami; w 1925 roku naliczono tu dwóch katolików. Liczba mieszkańców wynosiła 380 w 1910 roku, 648 w 1933 (w 1929 roku przyłączono do gminy majątek Schojow) i 615 w 1939 (Pagel podaje dla 1939 roku 616).

Dziś Żelkowo liczy około 280 mieszkańców.

Armia Czerwona zajęła wieś 9 marca 1945 roku; mieszkańcy, zaskoczeni szybkim nadejściem wojsk, ukryli się w okolicznych lasach. W lecie 1945 roku wieś przeszła pod administrację polską i podlegała urzędowi w Gardnie Wielkiej, a od września 1946 roku wysiedlano ludność niemiecką.

Z cmentarza przykościelnego nie przetrwało nic prócz kamienia upamiętniającego poległych w pierwszej wojnie światowej. Wiejski cmentarz, założony na zachód od wsi na niewielkim wzniesieniu przy drodze polnej, ma szczątkowo zachowany kamienny wał graniczny i kilka fragmentów nagrobków; starodrzew w większości wycięto, a jeszcze w latach dziewięćdziesiątych granice wyznaczały brzozy. W zachodniej części parku stoi wysoki kamienny pomnik ku czci poległych albo członków rodziny von Schwerin, właścicieli wsi — dziś wyznacza oś współczesnego cmentarza.

Źródła: Wikipedia — Żelkowo; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 515; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, s. 95; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 897–902; Parafia pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego we Wrześciu — diecezja pelplińska; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 256; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 1 listopada 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 14 stycznia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 lipca 1908 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 5 listopada 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 10 stycznia 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).