Kępki — dawny kościół ewangelicki (Zeyer, nieistniejący)

Kępki — do 1945 roku Zeyer — to wieś nad Nogatem na Żuławach Wiślanych. Przed 1920 rokiem leżała w powiecie elbląskim; granica wytyczona w 1920 roku rozdzieliła tu kościół i plebanię, a w latach 1939–1945 wieś należała do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Chodzi o dawny kościół ewangelicko-luterański, nie mennonicki. Świątynia z 1663 roku stanęła na prawym, wschodnim brzegu Nogatu, naprzeciw wsi, na terenie należącym dziś do Bielnika Drugiego, i zastąpiła starszą, wzniesioną w tym samym miejscu jeszcze w XIV wieku. Była to budowla ryglowa, a przy niej leżał cmentarz; krajowa ewidencja zabytków notuje w Bielniku Drugim cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku.

Według atlasu historycznego Prus Królewskich z drugiej połowy XVI wieku dawny kościół katolicki w Zeyer pod koniec XVI wieku zajmowali protestanci. Według jednego z przekazów pierwszym duchownym ewangelickim był tu Dawid Friedrich, który pojawił się w 1604 roku. Dawida Friedricha i rok 1604 podaje także Kerstan. Pierwszym duchownym ewangelickim był według niego Dawid Friedrich, który w 1604 roku odszedł do Myszewa; po nim przyszedł Klemens Bursch (u Hartwicha Burstius), nazwany „bardzo sprawnym i żwawym poetą”, który zmarł na Kępkach w 1625 roku.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po pierwszym pastorze Klemensie Burstiusie przyszedł do Kępek w 1625 roku Piotr Venski, a po nim w 1656 roku Michał Schulz, który zmarł tu w 1676 roku. Według Hartwicha po Krzysztofie Herrmannie, który zmarł w Kępkach w 1677 roku, przyszedł w 1678 roku Maciej Mann, w 1682 roku powołany do kościoła Mariackiego w Elblągu; po nim pastorem był Krzysztof Porsch, a od 1688 roku Kasper Colerus, który zmarł tu w 1713 roku. Następnie przyszedł Mikołaj Tolckemit młodszy, a w 1715 roku Jan Linck.

Według Hartwicha Kępki były wsią kościelną, do której należały wieś Tobe i zagrody w Ellerwald. Piotr Birecki (2021) wymienia Kępki wśród wiejskich posiadłości Elbląga, w których kościołach mieszczaństwo tego miasta fundowało ołtarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.

Wiele szczegółów dodaje Tolckemit (1753). Klemens Bursch (u Tolckemita Burschius) mimo starań przy dwóch wakatach — w kościele Bożego Ciała w Elblągu i w Kmiecinie — nie otrzymał awansu, zapewne, jak sądzi Tolckemit, dlatego, że gorliwie bronił nauki Kalwina. Powołując się na jego płytę nagrobną, Tolckemit nie wie, na jakiej podstawie pewien rękopis podaje, że w 1625 roku rada go odprawiła, a jeden z hrabiów Dohnów przyjął go na duchownego dworskiego. Michał Schulz, jak przypuszcza Tolckemit, popadł z powodu wieku w wielką biedę, i dlatego rada Elbląga dała mu w 1672 roku adiunkta, Piotra Frantza, który pomagał mu cztery lata. Krzysztof Herrmann urodził się w 1628 roku w Pasłęku, w 1660 roku został pastorem w Marzęcinie, a w 1676 roku rada przeniosła go do Kępek; zmarł 24 czerwca 1677 roku, w 49. roku życia.

Kasper Colerus (Köhler) był synem pastora w Barth na Pomorzu Przednim; w Kępkach stracił w pożarze wiele z dobytku. Mikołaj Tolckemit młodszy, syn elbląskiego seniora Mikołaja Tolckemita, urodził się 16 maja 1679 roku, od 1700 roku studiował w Królewcu, a potem w Jenie, w 1706 roku objął parafię w Łęczu (Lenzen), po trzech latach Kmiecin, a w 1713 roku — przy słabym zdrowiu, ku zdziwieniu wielu — uciążliwą parafię w Kępkach. Zmarł w 1714 roku, pół roku po śmierci ojca; ogłosił drukiem dysertację „De emendatione calendarii” (1701), bronioną pod kierunkiem królewieckiego profesora Gotfryda Wegnera. Jan Linck zabiegał tu szczególnie o nauczanie niewykształconej młodzieży i wydał „Zeyerische Catechismus-Lehre” (Elbląg 1723) — katechizm, który Tolckemit uważał za udany i godny powszechnego użytku.

Po Janie Hollandzie Tolckemit wymienia Henryka Cunoviusa (1735–1737) i od 1737 roku Michała Poselgera.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Kępkach, po niemiecku Zeyer, założono jeszcze w czasach krzyżackich i kilkakrotnie powiększano, ostatni raz w 1754 roku; był gotycki w stylu, od północy szachulcowy, od południa murowany, miał snycerski ołtarz i organy z 1727 roku, a w 1781 roku dostawiono do niego szachulcową wieżę wysokości 143 stóp. Według Kerstana starą wieżę rozebrano w 1777 roku. Z inwentarza parafii Piotr Birecki przytacza wyposażenie: barokową ambonę, drewniane figury w prezbiterium, organy o 23 głosach z 1727 roku, odnowione w 1856 roku, z napisami z Izajasza 60,13 i Psalmu 150, oraz trzy okazałe żyrandole, podarowane 28 marca 1717 roku przez Reginę Kramer.

W 1789 roku topografia Goldbecka notuje Zeyer nad Nogatem jako wieś z kościołem luterańskim, liczącą sześćdziesiąt cztery dymy.

Parafia należała do diecezji elbląskiej i prowadziła własne księgi metrykalne: chrztów od 1773 roku, ślubów i zgonów od 1785 roku. Miała też kronikę parafialną, kontynuowaną jeszcze pod koniec XIX wieku. Wykaz ksiąg metrykalnych Bära notuje księgi parafii Zeyer dopiero od 1773 roku.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Zeyer jako królewską wieś chłopską z 22 gospodarstwami chłopskimi i 65 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 93 budynki mieszkalne i 959 mieszkańców, w tym 922 ewangelików, 20 katolików i 17 baptystów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Elblągu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wieś była niemal w całości ewangelicka i sama stanowiła siedzibę parafii. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 777 mieszkańców: 748 ewangelików i 23 katolików, a 6 osób zapisano jako innych chrześcijan. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 649 mieszkańców: 631 ewangelików, 15 katolików i 3 innych chrześcijan. Ewangelicy należeli do parafii na miejscu, katolicy do parafii świętego Mikołaja w Elblągu. Słownik geograficzny opisuje Zeyer jako wieś powiatu elbląskiego z kościołem parafialnym ewangelickim, stacją pocztową i szkołą ewangelicką, o obszarze 670 hektarów, w tym 77 hektarów roli ornej, 64 hektary łąk i 2 hektary lasu.

Mennonici żyli w sąsiednich Kępinach Małych i byli wspólnotą odrębną, której nie należy łączyć z luterańskim kościołem w Kępkach. W tej samej rubryce innych chrześcijan Kępiny Małe mają w 1885 roku 100 osób na 480 mieszkańców, podczas gdy Kępki — sześć.

Parafia w Kępkach liczyła według Harnocha 4600 dusz; nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a w roku sprawozdawczym zanotowano 187 chrztów, 97 konfirmacji, 28 ślubów, 1869 komunikantów i 137 pogrzebów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4401 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1878 roku Ernst Freytag. Według Kerstana pastor Freytag (1878–1900) wsławił się pomocą w czasie wielkiej powodzi w 1888 roku. Prasa z marca 1888 roku pokazuje, jak wyglądała wtedy wieś.

Według korespondencji z Elbląga z 22 marca bieda w Kępkach była większa niż za ludzkiej pamięci: jedynym domem, w którym dało się mieszkać, była plebania, a w nocy ze środy na czwartek koczowało w niej ponad sto osób. Berlińska „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” opisywała tydzień później, że wieś leży po obu stronach Nogatu, połączonych promem, a kościół i plebania stoją na prawym, elbląskim brzegu; w nocy klęski plebania była tam jedynym pewnym schronieniem i stłoczyło się w niej trzysta osób. We wrześniu 1888 roku pastor Freytag z Kępek, zapisany na urzędowej liście jako Freitag, otrzymał z okazji tegorocznych powodzi Order Czerwonego Orła IV klasy.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1902 roku. W grudniu 1900 roku berlińska „Deutsche Zeitung” ogłosiła wakat na parafii w Kępkach w diecezji elbląskiej, z uposażeniem 3000 marek i obsadą przez konsystorz; w tym samym numerze podała, że pastor Schmökel z Koczały zostaje pastorem w Kępkach. W maju 1905 roku tutejszy pastor Ahlemann dziękował w „Tägliche Rundschau” za datki dla pogorzelców z Kępek, o które wcześniej prosił na łamach tej gazety. Zebrano 122,45 marki, a wśród ofiarodawców był pastor Schmökel, wtedy już w Poczdamie.

E. G. Kerstan, pastor w Łęczu, w historii powiatu elbląskiego z 1925 roku zaznacza, że po wytyczeniu granicy w 1920 roku sam kościół z budynkami kościelnymi, stojący na prawym brzegu Nogatu, pozostał w powiecie elbląskim, a plebania we wsi przypadła Wolnemu Miastu Gdańskowi — granica rozdzieliła kościół i plebanię. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Kępkach liczyła wtedy 4221 ewangelików, a pastorem był od 1911 roku Hans Schmidt.

Świątynia przetrwała wojnę, lecz po 1945 roku rozebrano ją do fundamentów. W 1985 roku wzniesiono nowy kościół rzymskokatolicki, poświęcony 15 czerwca tego roku przez biskupa Tadeusza Gocłowskiego, a w 1989 roku erygowano parafię świętego Maksymiliana Kolbego.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Abraham Hartwich podaje inaczej: według niego pierwszym pastorem ewangelickim na Kępkach był Klemens Burstius, powołany w 1611 roku, a Dawida Friedricha notuje on w 1616 roku w Myszewie. Według Kerstana Dawid Friedrich w 1604 roku z Kępek odszedł (w opisie wyżej, według jednego z przekazów: wtedy tu przybył); Hartwich notuje go w Myszewie dopiero w 1616 roku. Tolckemit (1753) wymienia Dawida Friedricha jako pierwszego pastora w Kępkach i podaje, że w 1611 roku odszedł on do Myszewa, a Klemens Bursch przyszedł w tym samym roku. Michała Schulza Hartwich notuje w Kępkach od 1656 roku i podaje jego śmierć w 1676 roku, a Tolckemit — od 1630 roku, przez 45 lat, do śmierci 17 lipca 1675 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Clemens Bursch (1604), Peter Ventzki (1625–1629), Michael Schulz (1630), Christoph Porsch (1682–1688), Caspar Colerus (1688), Johann Holland (1725–1735), Johann Christian Schusterus (1792), Jacob Heinrich Schreiber (1797), Martin George Cuntius (1809), Heinrich Schumann (1857), Ernst Friedrich Wilhelm Freytag (1878), Hermann August Johannes Schmökel (1900–1903), Julius Albert Rudolf Hans Schmidt (1911), Werner Henning (1934).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 659 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4674 dusze.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 14, 214, 220; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 420, 420–421; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat elbląski, poz. 89; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat elbląski, poz. 76 (strony druku 42–43); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XIV, hasło Zeyer; M. Bär, wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, pozycja 92 (Zeyer, powiat elbląski); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; hasło o parafii świętego Maksymiliana Kolbego w Kępkach w Wikipedii; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 275; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 214; „Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, pod redakcją T. Paneckiego i M. Słonia, część II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 29; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222, 111, 213, 217, 220, 246; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 26; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 417; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 40; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 95, pozycja 253; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 273, 310, 336; t. 2, s. 520; t. 3, s. 773, 830; t. 5, s. 1386; t. 6, s. 1602, 1605, 1619, 1657, 1661, 1663; t. 7, s. 1880; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 23 marca 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), 30 marca 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 3 września 1888 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 18 grudnia 1900 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 25 maja 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 104–105, 133, 169, 196–201 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 41.