Zgojewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Zgojewie leży w północno-zachodniej części wsi, przy drodze ku Żoruchowu, na skraju lasu. Jest dwukwaterowy, założony na planie prostokąta. W części południowej zachowały się graniczne nasadzenia świerkowe, a na całej długości od strony drogi ogranicza go niewysoki wał z ciosów kamiennych. Widnieje na mapie z lat 1889–1891. Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a cmentarz pozostaje nieczynny.

W 1784 roku Zgojewo, położone nad Łupawą, liczyło 19 dymów i miało nauczyciela; z dóbr płacono 26 talarów daniny.

Zgojewo, po niemiecku Schojow, było wsią i majątkiem szlacheckim w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Majątek dzierżyli kolejno von Rexinowie, von Bellingowie od 1763 roku i von Schwerinowie od 1855 roku. W 1945 roku zginęła ostatnia właścicielka, hrabina Margarete von Schwerin.

Własnego kościoła Zgojewo nie miało. Początkowo należało do parafii w Gardnie Wielkiej (Groß-Garde) w synodzie słupskim; w sąsiednim Żelkowie utworzono w 1891 roku wikariat, a 31 marca 1899 roku samodzielną parafię, do której należał odtąd także majątek Zgojewo. Granitowy kościół w Żelkowie — od 1937 roku zwanym Schwerinshöhe — konsekrowano 29 stycznia 1879 roku. Według relacji z poświęcenia, ogłoszonej w lutym 1879 roku w berlińskim „Reichsbote”, budowa nie doszłaby do skutku bez ofiarności okolicznych ziemian; gazeta wymieniła wśród nich zmarłego już wtedy hrabiego Schwerina ze Zgojewa nad Łupawą, który ofiarował duże sumy. W relacji z procesu sądowego, którą jesienią 1905 roku ogłosiła berlińska „Tägliche Rundschau”, kolejny hrabia von Schwerin ze Zgojewa występuje jako patron kościoła w Żelkowie. Swoich zmarłych mieszkańcy Zgojewa grzebali na miejscowym cmentarzu ewangelickim.

Niemiecka nazwa Żelkowa, Wendisch Silkow, znaczy Żelkowo „słowiańskie”; okolica leży na obrzeżu ziemi Słowińców, luterańskiej ludności słowiańskiej znad jezior Łebsko i Gardno.

W 2004 roku Roman de Malachinski opisał cmentarz jako całkowicie zdewastowany i zarośnięty, bez żadnych grobów, o wymiarach około 35 na 40 kroków, dawniej otoczony kamiennym murem; od strony drogi polnej zostały resztki muru z bramą. Samotnie stoi na nim duży grób żołnierski z polnych kamieni: porucznika Waldemara Lutza (ur. 21 lipca 1914, zm. 9 października 1939). W kamieniu wykuto krzyż i napis „Er starb den Fliegertod” — zginął jako lotnik.

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Główczyce na lata 2024–2027 ujmuje go w ewidencji konserwatorskiej jako cmentarz ewangelicki z 2 połowy XIX wieku.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV, Warszawa 1895, hasło Zgojewo; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, s. 515; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 94; R. de Malachinski, „Grabsteine auf ehemaligen deutschen Friedhöfen im Kreis Stolp in Pommern”, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj–lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudię Fredrich; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Główczyce na lata 2024–2027 (uchwała nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1001–1002; „Der Reichsbote” (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 29 października 1905 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).